Nâzım Hikmet

Nâzım Hikmet, 15 Ocak 1902'de — bazı kayıtlara göre 20 Kasım 1901'de, ancak kendisinin de benimsediği tarih 15 Ocak 1902'dir — Osmanlı İmparatorluğu'nun çok dilli liman kenti Selanik'te dünyaya geldi. Babası Hikmet Bey o sırada Selanik'te görevli bir devlet memuruydu; aile, Osmanlı bürokrasisinin ve kültür hayatının köklü çevrelerine bağlıydı. Annesi Celile Hanım, resim yapan, piyano çalan, Fransızca bilen ve dönemine göre alışılmadık ölçüde özgür düşünceli bir kadındı. Nâzım'ın sanata yatkınlığı büyük ölçüde annesinden geldi…

Balkan Savaşları'nın ardından aile İstanbul'a yerleşti. Nâzım'ın çocukluğu artık Boğaz'ın iki yakası arasında, Göztepe'nin ve Nişantaşı'nın sokaklarında geçecekti. İlk öğrenimine Göztepe'deki Taşmektep'te başladı. Ardından Beyoğlu'ndaki köklü Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'nin orta kısmına yazıldı; burada Fransızca öğrenmeye başladı ve Batı edebiyatıyla tanıştı…

Nâzım, Heybeliada'daki Bahriye Mektebi'ne — Osmanlı Deniz Harp Okulu'na — yazıldı. Adanın çam kokulu yamaçlarında denizcilik, navigasyon ve gemicilik öğrenirken bir yandan da şiir yazmayı hiç bırakmadı. Deniz, bütün ömrü boyunca şiirinin en güçlü imgelerinden biri olacaktı. 1918'de Bahriye Mektebi'nden güverte subayı olarak mezun oldu…

1921 Ocak'ında Nâzım, yakın arkadaşı Vâlâ Nureddin (Vâ-Nû) ile birlikte işgal altındaki İstanbul'dan gizlice ayrıldı. Niyetleri, Anadolu'ya geçip Millî Mücadele'nin saflarına katılmaktı. İnebolu üzerinden Anadolu'ya ulaştılar. İnebolu'da, cepheye gitmek üzere yola çıkan başka gençlerle ve özellikle de Anadolu'nun yoksul köylüleriyle karşılaştılar…

Nâzım, Moskova'da Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi'ne (KUTV) kaydoldu. 1922'den 1924'e kadar süren bu öğrencilik yılları, hem siyasi hem de şiirsel olarak onu kökten dönüştürdü. Marksizmle sistemli biçimde burada tanıştı. Ama Moskova'nın ona verdiği yalnızca bir dünya görüşü değildi…

Nâzım, 1924 sonunda Türkiye'ye döndü. Yeni kurulan Cumhuriyet'in İstanbul'una, çantasında serbest nazımla ve Moskova'da edindiği devrimci kimlikle geldi. Aydınlık dergisinde çalışmaya başladı; şiirlerini ve yazılarını burada yayımladı. Ancak bu dergi, dönemin yönetimi tarafından yakından izleniyordu…

1929'da İstanbul'da yayımlanan "835 Satır", Türk edebiyatında adeta bir bomba etkisi yarattı. Kitabın adı bile bir meydan okumaydı: şiir sayısını değil, satır sayısını saymak, geleneksel şiir anlayışına karşı bir tavırdı. Serbest nazımla yazılmış, sanayi çağının imgeleriyle — fabrikalar, makineler, elektrik, kalabalıklar — dolu bu şiirler, aruzun ve hecenin kalıplarına alışmış okuru sarstı. Kimi çevreler hayranlıkla, kimileri öfkeyle karşıladı; ama kimse kayıtsız kalamadı…

1930'lu yıllar Nâzım için sürekli bir tutuklama, mahkeme ve cezaevi döngüsüydü. Komünist olduğu, propaganda yaptığı gerekçesiyle defalarca gözaltına alındı ve yargılandı; kimi davalardan beraat etti, kimilerinden ceza aldı. 1933'te aleyhine açılan davalardan biri sonucu yeniden hapse girdi; Bursa Cezaevi'nde bir süre kaldıktan sonra 1934'teki genel afla serbest bırakıldı. Bu yıllarda "Benerci Kendini Niçin Öldürdü?" (1932) ve "Taranta-Babu'ya Mektuplar" (1935) gibi uzun şiirlerini yazdı; ikincisi, faşizme ve İtalya'nın Habeşistan'ı işgaline karşı yazılmış güçlü bir başkaldırı metniydi. 1936'da yayımlanan "Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı", Osmanlı tarihinin büyük bir halk ayaklanmasını anlatıyordu ve Nâzım'ın destan biçimindeki ustalığının doruklarından biriydi…

1938, Nâzım'ın hayatının en ağır kırılma noktası oldu. Önce Harp Okulu öğrencilerini 'isyana teşvik etmek' suçlamasıyla bir askerî mahkemede yargılandı; gerekçe, öğrencilerin onun şiirlerini, özellikle de "Kuvâyi Milliye" benzeri metinleri okumasıydı. Ardından Donanma davası geldi. İki davadan aldığı cezalar birleştirildiğinde ortaya çıkan rakam akıl almazdı: toplam 28 yıl 4 ay hapis…

1940'ta Nâzım, Bursa Cezaevi'ne nakledildi. Hayatının yaklaşık on yılını bu cezaevinde geçirecekti; "taş duvarlı" Bursa Cezaevi, onun şiirinde bir mekândan çok bir kadere dönüştü. Bursa yılları, dışarıdaki dünyadan kopukluğun acısı kadar, içeride kurulan olağanüstü bir hayatın da hikâyesidir. Nâzım koğuşu bir okula çevirdi: mahpuslara okuma yazma, tarih, felsefe öğretti; dokuma tezgâhı kurdurdu, el sanatlarıyla uğraştı…

1949'a gelindiğinde, Nâzım Hikmet'in serbest bırakılması için hem Türkiye'de hem dünyada büyük bir kampanya başlamıştı. Pablo Picasso, Paul Robeson, Jean-Paul Sartre gibi isimlerin de aralarında bulunduğu bir uluslararası komite, şairin özgürlüğünü talep ediyordu. Nâzım, sesini duyurmanın son çaresi olarak açlık grevini seçti. 8 Nisan 1950'de Bursa Cezaevi'nde açlık grevine başladı; aynı gün İstanbul'a nakledilince grevi orada sürdürdü…

Tahliyenin ardından Nâzım yeniden askere çağrıldı. Kalp hastası, kırk dokuz yaşında bir adamın askere alınması, çevresindekilere açık bir tehdit gibi göründü; askere gitmesi hâlinde hayatından endişe ediliyordu. 17 Haziran 1951'de Nâzım, İstanbul'dan gizlice ayrıldı. Küçük bir motorla Boğaz'dan Karadeniz'e açıldı…

Nâzım'ın yurtdışına kaçmasından kısa süre sonra, 25 Temmuz 1951'de Türkiye Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu bir kararname çıkardı: Nâzım Hikmet Türk vatandaşlığından çıkarılıyordu. Bir şair, ülkesi tarafından resmen yurtsuz ilan edilmişti. Vatansız kalan Nâzım, anne tarafından dedesi Mustafa Celaleddin Paşa'nın — yani Polonyalı Konstantin Borzęcki'nin — soyuna dayanarak Polonya vatandaşlığına başvurdu ve kabul edildi. Resmî belgelerde artık 'Borzęcki' soyadını da taşıyordu…

Sürgüne çıktığında Nâzım Hikmet, yalnızca Türkiye'nin değil, dünyanın bir şairiydi artık. Şiirleri onlarca dile çevrilmiş, Avrupa'da ve ötesinde geniş bir okur kitlesine ulaşmıştı. Bu uluslararası saygınlık resmî bir karşılık da buldu: 1950'de, Dünya Barış Konseyi tarafından Uluslararası Barış Ödülü'ne — Picasso, Pablo Neruda ve Paul Robeson gibi isimlerle birlikte — layık görüldü. Bu ödül, Nâzım'ın şiirinin barış ve insanlık değerleriyle özdeşleşmiş gücünü dünya ölçeğinde tescilliyordu. Sürgün yılları boyunca Nâzım, soğuk savaş Avrupası'nın barış kongrelerinde, edebiyat buluşmalarında aktif bir biçimde yer aldı…

Moskova, Nâzım'ın sürgün hayatının merkezi oldu. Şehir dışında, yazarlar köyü Peredelkino'da bir evi vardı. Buradan Sofya'ya, Varşova'ya, Berlin'e, Prag'a, Roma'ya, Paris'e, Havana'ya, Kahire'ye uzanan yolculuklara çıktı; okurlarla buluştu, kongrelere katıldı, oyunlarının prömiyerlerinde bulundu. 1955'te, kendinden çok genç olan Vera Tulyakova ile tanıştı; bu büyük ve karşılıklı aşk, son yıllarının en parlak ışığı oldu…

3 Haziran 1963 sabahı, saat altıyı yarım geçe, Nâzım Hikmet Moskova'daki evinde kalp krizi geçirdi. Sabah gazetesini almak için kapıya doğru eğildiğinde kalbi durdu. Altmış bir yaşındaydı. Yıllardır kalp hastasıydı; hapis yılları, açlık grevi ve sürgünün yorgunluğu bedenini örselemişti…