Sabiha Gökçen

Sabiha, 22 Mart 1913'te, Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında Bursa'da dünyaya geldi. Şehir, yüzyılların yorgunluğunu taşıyan bir İmparatorluğun gölgesinde, savaşların ve göçlerin biçimlendirdiği zor bir dönemden geçiyordu. Balkan Savaşları yeni sona ermiş, Birinci Dünya Savaşı'nın eşiğinde bir ülke, kıtlık ve belirsizlik içinde nefes almaya çalışıyordu. Gökçen ailesi mütevazı bir hayat sürüyordu…

1925 yılında, henüz iki yaşını doldurmamış genç Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Bursa'ya resmî bir ziyarette bulundu. Şehir, kurtarıcısını coşkuyla karşılarken, kalabalığın arasında on iki yaşlarında bir kız çocuğu vardı: Sabiha. Anlatılanlara göre Sabiha, Atatürk'e yaklaşmayı ve onunla konuşmayı başardı; kendisini bir okula yerleştirmesini, okumasına yardımcı olmasını istedi. Bu cesur istek, Atatürk'ün dikkatini çekti…

1934 yılında Türkiye Cumhuriyeti, köklü bir reformla tüm vatandaşlarına soyadı alma zorunluluğu getirdi. 21 Haziran 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu, geleneksel lakap ve unvan düzenini ortadan kaldırarak modern bir kimlik sistemi kuruyordu. Atatürk'ün çevresindeki herkes gibi, Sabiha da yeni bir soyadı alacaktı. 19 Aralık 1934'te Sabiha'ya bizzat Atatürk tarafından "Gökçen" soyadı verildi…

5 Mayıs 1935'te Ankara'da, Türk Hava Kurumu'na bağlı Türkkuşu Uçuş Okulu görkemli bir törenle açıldı. Türkkuşu, sivil havacılığı halka yaymak, genç nesli gökyüzüyle tanıştırmak amacıyla kuruluyordu — yelken uçuşu, paraşütçülük ve motorlu uçuş eğitimleri verecekti. Atatürk, açılış törenine manevi kızı Sabiha'yı da götürdü. Törende düzenlenen hava gösterisi, Sabiha'nın hayatının dönüm noktası oldu…

Türkkuşu'ndaki ilk başarılarının ardından Sabiha Gökçen, yeteneğini ileri düzeye taşımak üzere yurt dışına gönderildi. 1935'te, yedi erkek öğrenciyle birlikte Sovyetler Birliği'ne — Kırım bölgesine — ileri yelken uçuşu ve motorlu uçak eğitimi için yola çıktı. O yıllarda Sovyet havacılık okulları, planör ve motorlu uçuş eğitiminde dünyanın ileri merkezleri arasındaydı. Kırım'daki eğitim, Sabiha için hem teknik hem de kişisel bir sınavdı…

25 Şubat 1936, Sabiha Gökçen'in havacılık serüveninde simgesel bir tarihtir: bu gün, ilk kez bir motorlu uçağı kullandı. Yelken uçuşunun sessiz, rüzgâra teslim dünyasından, motorun gümbürtüsüyle dolu, güçlü ve hızlı bir uçuş deneyimine geçiş yapıyordu. Bu, planör pilotluğundan gerçek anlamda "pilotluğa" doğru atılmış kritik bir adımdı. Motorlu uçuş, bambaşka bir beceri seti gerektiriyordu…

1936 yılının sonlarında Sabiha Gökçen, Eskişehir'deki Tayyare Mektebi'ne — askerî havacılık okuluna — kabul edildi. Bu, alışılmadık bir durumdu: o dönem kız öğrenciler askerî okullara alınmıyordu. Sabiha için özel bir düzenleme yapıldı; kendisine özel bir üniforma dikildi ve eğitimi sırasında ilkokul öğretmeni Nüveyre Uyguç ona refakat etti. Eskişehir'deki program yaklaşık on bir ay sürdü ve son derece zorluydu…

30 Ağustos 1937 — Zafer Bayramı'nda — Sabiha Gökçen, Eskişehir'deki uzun eğitimini tamamlayarak askerî pilot brövesini aldı. Bu tarih, hem Türk ordusu için anlamlı bir günde gerçekleşmesi hem de bir kadının ilk kez askerî havacı olarak kanat takması açısından çifte bir simgesellik taşıyordu. Bröve, bir pilotun ulaşabileceği resmî yetkinlik belgesidir; askerî bir uçağı görev şartlarında kullanma izninin onayıdır. Sabiha bu belgeyi alarak Türkiye'nin ilk kadın askerî pilotu unvanını resmen kazandı…

1937 yılında Sabiha Gökçen, Tunceli (Dersim) bölgesinde yürütülen askerî harekâta katıldı. Bu görev sırasında, dünyanın ilk kadın savaş pilotu unvanını kazandığı kabul edilir. Bu kronolojik gerçeğin yanında, harekâtın kendisi Türkiye tarihinin en sancılı ve tartışmalı bölümlerinden biridir; bu sayfayı yüceltmeden, olduğu gibi anmak gerekir. Dersim Harekâtı, 1937-1938'de devletin bölgedeki bir ayaklanmayı bastırmak amacıyla yürüttüğü geniş çaplı bir askerî operasyondu…

16 Haziran 1938'de Sabiha Gökçen, Atatürk'ün isteğiyle tarihî bir uçuşa çıktı: tek başına, Vultee tipi bir uçakla beş günlük bir Balkan turu. Güzergâh İstanbul'dan başlıyor; Atina, Selanik, Sofya, Belgrad ve Bükreş üzerinden yeniden İstanbul'a dönüyordu. Balkan devletlerinin davetlisi olarak gerçekleştirilen bu tur, bir diplomasi ve prestij yolculuğuydu. İndiği her şehirde Sabiha, askerî törenlerle, coşkulu kalabalıklarla karşılandı…

1938 yılında Sabiha Gökçen, havacılık serüveninde yeni bir role geçti: artık yalnızca uçan değil, uçmayı öğreten biriydi. Türkkuşu Uçuş Okulu'nda başöğretmen olarak göreve başladı. Bu dönüşüm, onun bireysel başarısının kurumsal bir mirasa dönüşmesi anlamına geliyordu. 1938'in sonbaharında Atatürk'ün vefatı, Sabiha için derin bir kayıp oldu…

Sabiha Gökçen'in başöğretmenlik yıllarının en anlamlı sonuçlarından biri, kendisinden sonra gelen kadın havacı kuşağıydı. Türkkuşu'nda Sabiha'nın eğitiminden geçen kadın pilotlar arasında Edibe Subaşı, Yıldız Uçman, Sahavet Karapas ve Nezihe Viranyalı'nın adları anılır. Bu isimler, Sabiha'nın açtığı yolun yalnızlıktan çıkıp bir geleneğe dönüştüğünün kanıtıydı. Sabiha'nın bir kadın havacı olarak deneyimi, bu genç kadınlara yol gösterdi…

1981 yılında Sabiha Gökçen, hayatının ve havacılık serüveninin tanıklığını bir kitapta topladı. Türkçe "Atatürk'le Bir Ömür" başlığıyla bilinen bu eser, hem kişisel bir anı kitabı hem de erken Cumhuriyet dönemine ilk elden bir tanıklık niteliği taşıyordu. Kitap, Sabiha'nın Bursa'daki yetim çocukluğundan Çankaya'daki yıllarına, Türkkuşu'ndaki eğitiminden askerî pilotluğuna ve Balkan turuna uzanan yolculuğunu anlatıyordu. Atatürk'ün manevi kızı olarak onun yanında geçirdiği yıllar, kitabın merkezindeki en kıymetli bölümlerdi; çünkü bu, tarihî bir figürün özel hayatına yakından bakan ender kaynaklardan biriydi. 1981, aynı zamanda Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yıl dönümüydü; Türkiye genelinde anma etkinlikleriyle dolu bir yıldı…

2001 yılı, Sabiha Gökçen'in hayatında hem bir zirve hem de bir veda yılı oldu. O yıl İstanbul'un Anadolu yakasında açılan yeni uluslararası havalimanına onun adı verildi: Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı. Bir kadın havacının adını taşıyan bu havalimanı, onun mirasının taşa ve betona kazınmış kalıcı bir simgesi oldu. Bu onurun yaşamının son aylarına denk gelmesi, hikâyenin dramatik bir kapanışıydı…