Sabiha Gökçen

Sabiha, 22 Mart 1913'te, Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında Bursa'da dünyaya geldi. Şehir, yüzyılların yorgunluğunu taşıyan bir İmparatorluğun gölgesinde, savaşların ve göçlerin biçimlendirdiği zor bir dönemden geçiyordu. Balkan Savaşları yeni sona ermiş, Birinci Dünya Savaşı'nın eşiğinde bir ülke, kıtlık ve belirsizlik içinde nefes almaya çalışıyordu.

Gökçen ailesi mütevazı bir hayat sürüyordu. Sabiha, kalabalık bir ailenin çocuklarından biri olarak, çocukluğunun ilk yıllarını Bursa'nın dar sokaklarında, ekmeğin zor bulunduğu, hastalığın yaygın olduğu bir ortamda geçirdi. O dönem Anadolu'sunda bir çocuğun hayatta kalması bile başlı başına bir mücadeleydi; eğitim, özellikle kız çocukları için, çoğu zaman erişilmez bir hayaldi.

Küçük yaşta anne ve babasını kaybeden Sabiha, kardeşleriyle birlikte yetim kaldı. Bu erken kayıp, onun çocukluğuna derin bir yoksunluk damgası vurdu. Akrabalarının yanında, bir evden ötekine taşınan, geleceği belirsiz bir çocuk olarak büyüdü. O yıllarda hiç kimse — kendisi de dahil — bu yetim kızın bir gün gökyüzüne çıkacağını hayal edemezdi.

Yine de Sabiha'nın içinde, yaşıtlarından ayıran bir merak ve azim vardı. Okumaya, öğrenmeye duyduğu istek, çevresindeki yetişkinlerin dikkatini çekecek kadar belirgindi. Cumhuriyet henüz kurulmamışken doğan bu çocuk, kaderin tuhaf bir cilvesiyle, o cumhuriyetin en parlak sembollerinden biri olacaktı.

1925 yılında, henüz iki yaşını doldurmamış genç Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Bursa'ya resmî bir ziyarette bulundu. Şehir, kurtarıcısını coşkuyla karşılarken, kalabalığın arasında on iki yaşlarında bir kız çocuğu vardı: Sabiha. Anlatılanlara göre Sabiha, Atatürk'e yaklaşmayı ve onunla konuşmayı başardı; kendisini bir okula yerleştirmesini, okumasına yardımcı olmasını istedi.

Bu cesur istek, Atatürk'ün dikkatini çekti. Karşısında, yoksulluğun ve yetimliğin ezemediği, gözlerinde öğrenme arzusu parlayan bir çocuk gördü. O dönem Atatürk, eğitimi yeni cumhuriyetin temel taşı olarak görüyor; özellikle kız çocuklarının okutulmasını ulusal bir mesele sayıyordu. Sabiha'nın ısrarı ve kararlılığı, bu vizyonun somut bir karşılığı gibiydi.

Atatürk, bu yetim kızı manevi evladı olarak yanına almaya karar verdi. Sabiha, Çankaya Köşkü'nün çevresine taşınan, Atatürk'ün etrafındaki diğer evlatlık kızlarla birlikte büyüyen bir genç kız oldu. Onun için bu, yalnızca bir yoksulluktan kurtuluş değil, bambaşka bir hayatın kapısının açılmasıydı.

Bu evlat edinme, Sabiha'nın bireysel hikâyesinin çok ötesinde bir anlam taşıyordu. Atatürk'ün etrafında yetişen bu genç kadınlar — öğretmen, doktor, havacı olacak kızlar — yeni cumhuriyetin kadına biçtiği rolün canlı örnekleriydi. Sabiha, bu kuşağın belki de en sıra dışı yörüngeyi çizecek üyesiydi; çünkü onun hedefi, ilerleyen yıllarda, tam anlamıyla gökyüzü olacaktı.

1934 yılında Türkiye Cumhuriyeti, köklü bir reformla tüm vatandaşlarına soyadı alma zorunluluğu getirdi. 21 Haziran 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu, geleneksel lakap ve unvan düzenini ortadan kaldırarak modern bir kimlik sistemi kuruyordu. Atatürk'ün çevresindeki herkes gibi, Sabiha da yeni bir soyadı alacaktı.

19 Aralık 1934'te Sabiha'ya bizzat Atatürk tarafından "Gökçen" soyadı verildi. Bu seçim tesadüfi değildi. "Gökçen" sözcüğü, "gökyüzüne ait, semavi" anlamını çağrıştırıyordu; Sabiha'nın havacılığa yöneleceği geleceğe adeta bir işaret gibiydi. Atatürk'ün, manevi kızının yolunu daha o yıllarda gökyüzünde gördüğü sıkça anlatılır.

Soyadı Kanunu, Cumhuriyet'in kadın-erkek eşitliği yönündeki adımlarından yalnızca biriydi. Aynı yıllarda Türk kadınları seçme ve seçilme hakkını da kazanıyordu. Sabiha, bu reformların simgesel bir öznesiydi: yeni bir ad, yeni bir kimlik, yeni bir kadınlık tasavvuru.

Artık o, yalnızca Bursalı yetim Sabiha değildi. "Sabiha Gökçen" adı, ilerleyen yıllarda Türk basınında, dünya havacılık tarihinde ve sonunda uluslararası bir havalimanının tabelasında yer alacaktı. Bir soyadının, bir insanın kaderini bu kadar doğru özetlemesi tarihte ender görülür.

5 Mayıs 1935'te Ankara'da, Türk Hava Kurumu'na bağlı Türkkuşu Uçuş Okulu görkemli bir törenle açıldı. Türkkuşu, sivil havacılığı halka yaymak, genç nesli gökyüzüyle tanıştırmak amacıyla kuruluyordu — yelken uçuşu, paraşütçülük ve motorlu uçuş eğitimleri verecekti. Atatürk, açılış törenine manevi kızı Sabiha'yı da götürdü.

Törende düzenlenen hava gösterisi, Sabiha'nın hayatının dönüm noktası oldu. Gökyüzünde süzülen uçakları, paraşütle atlayan havacıları izlerken içinde bir tutku alevlendi. Atatürk, kızının bu coşkusunu fark etti ve ona havacılığa ilgi duyup duymadığını sordu. Sabiha'nın yanıtı kararlı oldu: o da uçmak istiyordu.

Atatürk, hiç tereddüt etmeden okulun yöneticilerine talimat verdi: Sabiha, Türkkuşu'nun ilk kadın öğrencisi olarak kaydedilecekti. Başlangıçta paraşütçü olması düşünülse de Sabiha'nın asıl ilgisi, ayakları yerden tamamen kesilmiş bir şekilde uçmaktı. Kısa sürede yelken uçuşu eğitimine yöneldi ve burada belirgin bir yetenek gösterdi.

O dönem dünyada bir kadının pilot olması başlı başına nadir bir olaydı; bir devlet başkanının manevi kızının resmî bir okulda havacılık eğitimi alması ise güçlü bir siyasi mesajdı. Sabiha'nın Türkkuşu'na adım atışı, yalnızca bir bireyin değil, bir ülkenin kadın havacılık tarihinin de başlangıcı sayıldı.

Türkkuşu'ndaki ilk başarılarının ardından Sabiha Gökçen, yeteneğini ileri düzeye taşımak üzere yurt dışına gönderildi. 1935'te, yedi erkek öğrenciyle birlikte Sovyetler Birliği'ne — Kırım bölgesine — ileri yelken uçuşu ve motorlu uçak eğitimi için yola çıktı. O yıllarda Sovyet havacılık okulları, planör ve motorlu uçuş eğitiminde dünyanın ileri merkezleri arasındaydı.

Kırım'daki eğitim, Sabiha için hem teknik hem de kişisel bir sınavdı. Erkeklerin egemen olduğu bir alanda, yabancı bir ülkede, zorlu hava koşullarında uçmayı öğreniyordu. Yelken uçuşunun ince dengeleri, rüzgârı okuma becerisi, motorlu uçağın kontrolündeki keskin refleksler — hepsi disiplinli bir çalışmayla edinilmesi gereken yetilerdi.

Bu dönemde Sabiha, sadece bir öğrenci değil, aynı zamanda genç Cumhuriyet'in temsilcisi konumundaydı. Türk basını onun ilerleyişini yakından izliyor; her başarısı, kadınların kamusal hayatta yükselişinin kanıtı olarak sunuluyordu. Yurt dışındaki bir kadın havacı, ulusal bir gurur kaynağıydı.

Kırım'daki eğitimini başarıyla tamamlayan Sabiha, Türkiye'ye gelişmiş bir uçuş birikimiyle döndü. Artık önünde yeni bir hedef vardı: yalnızca yelken kanatlarıyla değil, motorun gücüyle gökyüzüne hükmetmek. Bu hedef, kısa süre sonra somut bir gerçeğe dönüşecekti.

25 Şubat 1936, Sabiha Gökçen'in havacılık serüveninde simgesel bir tarihtir: bu gün, ilk kez bir motorlu uçağı kullandı. Yelken uçuşunun sessiz, rüzgâra teslim dünyasından, motorun gümbürtüsüyle dolu, güçlü ve hızlı bir uçuş deneyimine geçiş yapıyordu. Bu, planör pilotluğundan gerçek anlamda "pilotluğa" doğru atılmış kritik bir adımdı.

Motorlu uçuş, bambaşka bir beceri seti gerektiriyordu. Kalkış ve iniş prosedürleri, motor yönetimi, navigasyon, acil durumlara karşı soğukkanlılık — Sabiha bunların hepsini titiz bir eğitimle ediniyordu. Her uçuş, hem bedensel hem zihinsel bir sınavdı; ama o, bu sınavları geçtikçe gökyüzünde kendine daha da güveniyordu.

Türk basını, Sabiha'nın motorlu uçuşlarını büyük bir heyecanla haberleştirdi. Bir genç kadının pilot koltuğunda oturuşu, gazete sayfalarında genç Cumhuriyet'in kadına tanıdığı yeni özgürlüklerin somut bir görüntüsü olarak sunuldu. Sabiha'nın her uçuşu, milyonlarca kadın için "mümkün" sözcüğünün anlamını genişletiyordu.

Bu dönemde Sabiha, sivil havacılığın ötesine geçme arzusu taşımaya başladı. Hedefi artık askerî havacılıktı — o güne dek hiçbir kadının adım atmadığı bir alan. İlk motorlu uçuşuyla açtığı bu kapı, onu doğrudan Eskişehir'deki Tayyare Mektebi'nin eşiğine taşıyacaktı.

1936 yılının sonlarında Sabiha Gökçen, Eskişehir'deki Tayyare Mektebi'ne — askerî havacılık okuluna — kabul edildi. Bu, alışılmadık bir durumdu: o dönem kız öğrenciler askerî okullara alınmıyordu. Sabiha için özel bir düzenleme yapıldı; kendisine özel bir üniforma dikildi ve eğitimi sırasında ilkokul öğretmeni Nüveyre Uyguç ona refakat etti.

Eskişehir'deki program yaklaşık on bir ay sürdü ve son derece zorluydu. Askerî havacılığın temel ve ileri eğitim aşamalarını kapsıyordu: savaş manevraları, taarruz uçuşları, bombardıman teknikleri, askerî navigasyon. Sabiha, erkek subay adaylarıyla aynı standartlarda ölçülüyor, hiçbir ayrıcalık beklemeden aynı sınavlardan geçiyordu.

Bu eğitim, Sabiha'nın yalnızca teknik becerilerini değil, dayanıklılığını da sınadı. Askerî disiplin, uzun uçuş saatleri, sürekli değerlendirilmenin yarattığı baskı — bunların hepsi genç bir kadın için ağır bir yüktü. Ancak Sabiha, kararlılığı ve yeteneğiyle eğitmenlerinin saygısını kazandı.

Eskişehir Tayyare Mektebi, Sabiha'nın sivil havacıdan askerî pilota dönüşümünün eşiğiydi. Buradaki aylar, onu Türk havacılık tarihinde benzeri olmayan bir konuma — ülkenin ilk kadın askerî pilotu olma noktasına — taşıyacaktı. Eğitimin sonunda kazanacağı bröve, bu dönüşümün resmî mührü olacaktı.

30 Ağustos 1937 — Zafer Bayramı'nda — Sabiha Gökçen, Eskişehir'deki uzun eğitimini tamamlayarak askerî pilot brövesini aldı. Bu tarih, hem Türk ordusu için anlamlı bir günde gerçekleşmesi hem de bir kadının ilk kez askerî havacı olarak kanat takması açısından çifte bir simgesellik taşıyordu.

Bröve, bir pilotun ulaşabileceği resmî yetkinlik belgesidir; askerî bir uçağı görev şartlarında kullanma izninin onayıdır. Sabiha bu belgeyi alarak Türkiye'nin ilk kadın askerî pilotu unvanını resmen kazandı. Bröve töreni, Türk basınında geniş yer buldu; bir kadının üniformayla, kanatlarıyla poz verdiği fotoğraflar, dönemin en güçlü görsellerinden biri oldu.

Brövesini aldıktan sonra Sabiha, Eskişehir'deki 1. Tayyare Alayı'nda altı ay süreyle fiilî hizmette bulundu. Bu süre içinde Trakya ve Ege bölgelerinde düzenlenen askerî manevralara katıldı; gerçek görev koşullarında, bir savaş pilotunun rutinini deneyimledi. Artık o, bir öğrenci değil, hizmette bir subay-pilottu.

Bu aşama, Sabiha'nın kariyerinde teorik eğitimden gerçek askerî göreve geçişi temsil ediyordu. Trakya manevralarında edindiği deneyim, kısa süre sonra çok daha tartışmalı ve ağır bir görevin — Dersim Harekâtı'nın — eşiğine getirecekti onu. Brövesiyle birlikte Sabiha, hem bir başarının hem de tarihin zor sayfalarından birinin içine adım atıyordu.

1937 yılında Sabiha Gökçen, Tunceli (Dersim) bölgesinde yürütülen askerî harekâta katıldı. Bu görev sırasında, dünyanın ilk kadın savaş pilotu unvanını kazandığı kabul edilir. Bu kronolojik gerçeğin yanında, harekâtın kendisi Türkiye tarihinin en sancılı ve tartışmalı bölümlerinden biridir; bu sayfayı yüceltmeden, olduğu gibi anmak gerekir.

Dersim Harekâtı, 1937-1938'de devletin bölgedeki bir ayaklanmayı bastırmak amacıyla yürüttüğü geniş çaplı bir askerî operasyondu. Tarihçilerin büyük bölümü bu olayları, çok sayıda sivilin hayatını kaybettiği, binlerce kişinin zorunlu göçe tabi tutulduğu ağır bir trajedi olarak değerlendirir. Hava unsurlarının da kullanıldığı harekât, bugün hâlâ Türkiye'de derin bir acı ve hesaplaşma konusudur.

Sabiha Gökçen'in bu harekâttaki rolü, onun kişisel kahramanlık anlatısının ötesinde, daha geniş bir tarihsel sorumluluk bağlamında okunmalıdır. Genç bir pilotun, kendisine verilen askerî emirler doğrultusunda görev yapması ile o görevin parçası olduğu operasyonun sivil halk üzerindeki yıkıcı sonuçları, birbirinden ayrı ama birbirine bağlı gerçeklerdir. Bir sergi, bu iki gerçeği aynı anda dürüstçe taşımak zorundadır.

Sabiha'nın hayat hikâyesini anlatmak, onun başarılarını kutlarken bu bölümün yarattığı acıyı görmezden gelmemeyi gerektirir. Dersim, onun biyografisinde bir "dünya rekoru" olarak değil, hem bireysel bir kariyer dönüm noktası hem de bir ulusun yüzleşmesi gereken kolektif bir yara olarak yer alır. Tarihi dürüstçe anmak, kahramanları da trajedileri de aynı ışıkta görebilmektir.

16 Haziran 1938'de Sabiha Gökçen, Atatürk'ün isteğiyle tarihî bir uçuşa çıktı: tek başına, Vultee tipi bir uçakla beş günlük bir Balkan turu. Güzergâh İstanbul'dan başlıyor; Atina, Selanik, Sofya, Belgrad ve Bükreş üzerinden yeniden İstanbul'a dönüyordu. Balkan devletlerinin davetlisi olarak gerçekleştirilen bu tur, bir diplomasi ve prestij yolculuğuydu.

İndiği her şehirde Sabiha, askerî törenlerle, coşkulu kalabalıklarla karşılandı. Atina'da Türkiye'nin Atina büyükelçisi Ruşen Eşref Ünaydın ile birlikte görüldü; Sofya, Belgrad ve Bükreş'te de benzer resmî karşılamalar yapıldı. Genç bir kadının tek başına uluslararası bir uçuşu tamamlaması, dönemin Avrupa basınında da geniş yankı buldu.

Turun en simgesel anı Belgrad'da yaşandı: Yugoslav Genelkurmay Başkanı, Sabiha'ya Yugoslav Ordusu'nun en yüksek nişanlarından biri olan "Beyaz Kartal" nişanını ve beratını takdim etti. Bu, bir Türk kadın havacının uluslararası düzeyde aldığı en prestijli onurlardan biriydi ve Sabiha'nın ününü ülke sınırlarının çok ötesine taşıdı.

Bükreş'te bir gösteri uçuşu yaptıktan sonra Sabiha, 22 Haziran'da İstanbul'a döndü. Tur, Türk basınında günlerce manşetlerde kaldı; Sabiha artık "göklerin kızı" olarak anılıyordu. Bu uçuş, onun bireysel başarısının zirvesi olduğu kadar, genç Cumhuriyet'in dünyaya gösterdiği modern, özgüvenli bir kadın imgesinin de zaferiydi.

1938 yılında Sabiha Gökçen, havacılık serüveninde yeni bir role geçti: artık yalnızca uçan değil, uçmayı öğreten biriydi. Türkkuşu Uçuş Okulu'nda başöğretmen olarak göreve başladı. Bu dönüşüm, onun bireysel başarısının kurumsal bir mirasa dönüşmesi anlamına geliyordu.

1938'in sonbaharında Atatürk'ün vefatı, Sabiha için derin bir kayıp oldu. Manevi babasını yitirdikten sonra askerî havacılıktan uzaklaşarak enerjisini tümüyle eğitmenliğe verdi. Türkkuşu'ndaki başöğretmenlik görevini yıllarca, kaynaklara göre 1950'lerin ortasına dek sürdürdü. Bu uzun dönem boyunca onlarca genç havacıyı gökyüzüyle tanıştırdı.

Başöğretmen olarak Sabiha, kendi öğrencilik yıllarında karşılaştığı önyargı ve zorlukları, yetiştirdiği genç kuşağa daha kolay bir yol açmak için kullandı. Disiplinli ama cesaretlendiren bir eğitmen olduğu anlatılır; öğrencilerine yalnızca uçuş tekniğini değil, gökyüzüne karşı duyulması gereken saygıyı ve soğukkanlılığı da öğretti.

Bu eğitmenlik yılları, Sabiha'nın mirasının en kalıcı yönünü oluşturur. Bir kişi olarak ne kadar uçarsa uçsun, yetiştirdiği pilotlar aracılığıyla onun etkisi çarpan etkisiyle büyüdü. Türk havacılığının ilk kuşak öğretmenlerinden biri olarak Sabiha, gökyüzünü tek bir kişinin değil, bir neslin ortak alanı hâline getirdi.

Sabiha Gökçen'in başöğretmenlik yıllarının en anlamlı sonuçlarından biri, kendisinden sonra gelen kadın havacı kuşağıydı. Türkkuşu'nda Sabiha'nın eğitiminden geçen kadın pilotlar arasında Edibe Subaşı, Yıldız Uçman, Sahavet Karapas ve Nezihe Viranyalı'nın adları anılır. Bu isimler, Sabiha'nın açtığı yolun yalnızlıktan çıkıp bir geleneğe dönüştüğünün kanıtıydı.

Sabiha'nın bir kadın havacı olarak deneyimi, bu genç kadınlara yol gösterdi. O, kendi eğitiminde özel bir üniforma dikilmesini gerektiren, askerî okula kabulü için istisnai düzenlemeler yapılan bir öncüydü. Yetiştirdiği kadınlar ise artık "ilk" olmanın ağır yükünü tek başlarına taşımak zorunda değildi; önlerinde, aynı yolu yürümüş bir öğretmen vardı.

Bu kuşak, Türkiye'de kadının havacılıkta görünürlüğünü pekiştirdi. Bir kadının pilot koltuğunda oturması, 1930'larda olağanüstü bir haberken, sonraki on yıllarda giderek olağanlaşan, kabul gören bir gerçeğe dönüştü. Sabiha'nın bireysel cesareti, kurumsal bir sürekliliğe — bir okul kültürüne — evrildi.

Sabiha'nın mirasını yalnızca uçuş saatleriyle ya da kazandığı nişanlarla ölçmek eksik kalır. Onun en kalıcı eseri, gökyüzünü kadınlar için açık tuttuğu o görünmez köprüdür: kendisinden sonra uçan her kadın pilot, bir ölçüde onun açtığı hava koridorundan geçmiştir.

1981 yılında Sabiha Gökçen, hayatının ve havacılık serüveninin tanıklığını bir kitapta topladı. Türkçe "Atatürk'le Bir Ömür" başlığıyla bilinen bu eser, hem kişisel bir anı kitabı hem de erken Cumhuriyet dönemine ilk elden bir tanıklık niteliği taşıyordu.

Kitap, Sabiha'nın Bursa'daki yetim çocukluğundan Çankaya'daki yıllarına, Türkkuşu'ndaki eğitiminden askerî pilotluğuna ve Balkan turuna uzanan yolculuğunu anlatıyordu. Atatürk'ün manevi kızı olarak onun yanında geçirdiği yıllar, kitabın merkezindeki en kıymetli bölümlerdi; çünkü bu, tarihî bir figürün özel hayatına yakından bakan ender kaynaklardan biriydi.

1981, aynı zamanda Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yıl dönümüydü; Türkiye genelinde anma etkinlikleriyle dolu bir yıldı. Sabiha'nın kitabını bu yılda yayımlaması, kişisel anılarını ulusal bir hafıza çalışmasının parçası kılıyordu. Eser, sonraki kuşaklar için hem bir biyografi kaynağı hem de bir dönem belgesi oldu.

Kitap, Sabiha'nın kendi sesiyle hikâyesini gelecek nesillere bırakma çabasıydı. Bir havacının uçuşları zamanla unutulabilir; ama yazıya geçirilmiş bir tanıklık kalıcıdır. "Atatürk'le Bir Ömür", Sabiha Gökçen'in gökyüzündeki izini kâğıda düşürdüğü, kendi mirasını kendi eliyle koruma altına aldığı bir vasiyetti.

2001 yılı, Sabiha Gökçen'in hayatında hem bir zirve hem de bir veda yılı oldu. O yıl İstanbul'un Anadolu yakasında açılan yeni uluslararası havalimanına onun adı verildi: Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı. Bir kadın havacının adını taşıyan bu havalimanı, onun mirasının taşa ve betona kazınmış kalıcı bir simgesi oldu.

Bu onurun yaşamının son aylarına denk gelmesi, hikâyenin dramatik bir kapanışıydı. Bursa'da yoksul bir yetim olarak başlayan ömür, adını her gün milyonlarca yolcunun gördüğü bir havalimanında ölümsüzleşiyordu. Gökyüzünü hayatının merkezine koymuş bir insan için, adını uçakların inip kalktığı bir yere bırakmaktan daha anlamlı bir miras düşünülemezdi.

Sabiha Gökçen, 22 Mart 2001'de — tam 88. doğum gününde — Ankara'da hayatını kaybetti. Doğduğu gün ile öldüğü günün aynı tarihe denk gelmesi, hayatının başına ve sonuna simetrik bir çerçeve çiziyordu: 22 Mart 1913'te başlayan, 22 Mart 2001'de tamamlanan bir ömür.

Geride 28 yıllık bir uçuş kariyeri, yaklaşık 8.000 uçuş saati, onlarca yetiştirdiği pilot ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu unvanı bıraktı. Guinness Rekorlar Kitabı onu bu unvanla kayda geçirdi. Ancak Sabiha'nın asıl mirası rakamlarda değil, açtığı yolda: bir kadının gökyüzünde yeri olduğunu, tartışmasız biçimde, tüm dünyaya kanıtlamış olmasında.