Osman Hamdi Bey

Osman Hamdi Bey, 30 Aralık 1842'de İstanbul'da dünyaya geldi. Doğduğu ev sıradan bir konak değildi: babası İbrahim Edhem Paşa, Osmanlı devletinin en üst kademelerine kadar yükselecek, ileride sadrazamlık makamına gelecek bir devlet adamıydı. Çocuk Hamdi, imparatorluğun yönetildiği çevrelerin tam göbeğinde, kitapların, yabancı dillerin ve Avrupa kültürünün gündelik hayatın doğal bir parçası olduğu bir ortamda büyüdü.

İbrahim Edhem Paşa'nın hayat hikâyesi başlı başına olağanüstüydü. Sakız Adası kökenli olan paşa, küçük yaşta Mısırlı Mehmed Ali Paşa'nın himayesine girmiş, ardından devlet eliyle Paris'e maden mühendisliği okumaya gönderilmişti. Avrupa'da eğitim görmenin değerini kendi hayatında yaşamış bir babaydı; bu yüzden oğullarının da Batı'nın bilim ve sanat birikimiyle tanışmasını istedi. Bu tercih, Osman Hamdi'nin bütün hayatını belirleyecekti.

Genç Hamdi ilk öğrenimini İstanbul'da gördü. Maarif-i Adliye Mektebi'nde okudu; küçük yaşlardan itibaren resme, çizime ve eski eserlere karşı belirgin bir merak gösterdi. Konağın duvarlarındaki tablolar, babasının kütüphanesindeki Avrupa kitapları ve İstanbul'un her köşesinden taşan tarih, çocuğun zihninde sanat ile geçmişin iç içe geçtiği bir dünya kurdu.

19. yüzyılın ortasında Osmanlı İmparatorluğu büyük bir dönüşümün — Tanzimat'ın — içindeydi. Devlet kendini yeniden örgütlüyor, Avrupa'yla ilişkilerini derinleştiriyor, yeni kurumlar oluşturuyordu. Osman Hamdi Bey, işte bu yenilenme çağının çocuğu olarak yetişti. İleride kuracağı müze de, açacağı akademi de, çıkaracağı kanun da bu Tanzimat ruhunun birer meyvesi olacaktı.

Daha çocukken belli olan iki tutku — resim ve eski eserler — onun bütün ömrünü biçimlendirecekti. Bir paşa konağında başlayan bu hayat, bir gün Osmanlı'nın kendi geçmişine bakışını kökten değiştirecek bir adamın hikâyesine dönüşecekti.

1860 yılında, henüz on sekiz yaşındayken Osman Hamdi Bey hukuk öğrenimi görmek üzere Paris'e gönderildi. Babası İbrahim Edhem Paşa, oğlunun devlet hizmetinde yükselebilmesi için hukuk eğitimini en sağlam yol olarak görüyordu. Genç Hamdi de başlangıçta bu yolda ilerledi; Paris'te hukuk derslerine yazıldı.

Ama Paris, 19. yüzyılın ikinci yarısında dünyanın sanat başkentiydi. Şehrin müzeleri, salonları, atölyeleri ve sergileri kaynıyordu. Osman Hamdi'nin içindeki resim merakı, bu ortamda bastırılamayacak kadar güçlendi. Hukuk kitaplarının yanında giderek daha fazla zamanını çizim ve resimle geçirmeye başladı.

Sonunda kararını verdi: hukuku bırakıp kendini bütünüyle resme adayacaktı. Dönemin en ünlü ressamlarından, oryantalist ekolün önde gelen ustası Jean-Léon Gérôme'un atölyesine girdi. Ayrıca Gustave Boulanger'nin yanında da çalıştı. Bu iki isim, Doğu'yu konu alan ayrıntılı, parlak ve teknik açıdan kusursuz tablolarıyla tanınıyordu. Osman Hamdi, onların yanında akademik resmin bütün inceliklerini — figür çizimini, ışığı, kompozisyonu, perspektifi — öğrendi.

Paris'te geçirdiği yıllar boyunca yalnızca bir teknik öğrenmedi; aynı zamanda Batı'nın Doğu'ya nasıl baktığını da yakından gördü. Gérôme ve Boulanger gibi oryantalistler Doğu'yu çoğu zaman egzotik, durağan ve gizemli bir sahne olarak resmediyordu. Osman Hamdi bu bakışı içeriden öğrendi — ama ileride kendi resimlerinde bu bakışı sessizce tersine çevirecekti.

1867'de Paris'te düzenlenen büyük Dünya Sergisi'ne (Exposition Universelle) üç tablosuyla katıldı. 'Çingenelerin Molası', 'Pusu Kuran Karadenizli Asker' ve 'Askerin Ölümü' adlı bu erken yapıtların hiçbiri günümüze ulaşmadı; ama genç ressamın daha o yıllarda uluslararası bir sahnede yer aldığını gösteriyorlar. Osman Hamdi, Paris'e bir hukuk öğrencisi olarak gitmiş, oradan bir ressam olarak dönmüştü.

Osman Hamdi Bey, yaklaşık dokuz yıl süren Paris döneminin ardından 1869'da İstanbul'a döndü. Yanında, Fransız eşi de vardı. Yurda dönüşünden kısa süre sonra devlet hizmetine girdi ve önemli bir görevle Bağdat'a gönderildi.

Bağdat o yıllarda, dönemin en ünlü reformcu valilerinden Midhat Paşa'nın yönetimindeydi. Osman Hamdi, Bağdat vilayetinde yabancı işleri ve protokol alanında görev aldı; valilik yönetiminin yenilikçi kadrosu içinde yer aldı. Bu görev, ona Osmanlı'nın merkezden uzak, çok kültürlü ve tarih yüklü bir bölgesini yakından tanıma fırsatı verdi.

Mezopotamya toprakları, Osman Hamdi için bir keşif alanı oldu. Dicle ve Fırat arasındaki bu coğrafya, insanlık tarihinin en eski uygarlıklarının beşiğiydi. Antik höyükler, harabeler, çivi yazılı tabletler her yerdeydi. Eski eserlere çocukluğundan beri ilgi duyan Osman Hamdi, bu topraklarda arkeolojiye olan tutkusunun derinleştiğini hissetti.

Bağdat'ta geçirdiği zaman, aynı zamanda ressam Osman Hamdi için de verimli oldu. Bölgenin insanları, kıyafetleri, mimarisi ve ışığı, ileride tuvallerine taşıyacağı pek çok ayrıntının kaynağı oldu. Doğu'yu kitaplardan ya da Paris atölyelerinden değil, bizzat içinde yaşayarak tanıdı; bu deneyim, resimlerine oryantalist ressamların çoğunda bulunmayan bir gerçeklik ve içeriden bakış kazandırdı.

Bağdat görevi uzun sürmedi, ama izi kalıcı oldu. Osman Hamdi İstanbul'a döndüğünde, hem bir devlet adamı olarak deneyim kazanmış, hem de arkeolojiye duyduğu ilgiyi bir ömür sürecek bir tutkuya dönüştürmüştü.

1870'lerin başında İstanbul'a dönen Osman Hamdi Bey, başkentin idari ve kültürel hayatında çeşitli görevler üstlendi. Saray protokol işlerinde, teşrifat dairesinde görev yaptı; devletin üst düzey yazışmalarının ve törenlerinin içinde yer aldı. Babasının açtığı yolda bir devlet adamı olarak ilerliyordu.

1873'te Osmanlı İmparatorluğu, Viyana'da düzenlenen Dünya Sergisi'ne katıldı. Osman Hamdi, bu serginin Osmanlı bölümünün hazırlanmasında önemli bir rol aldı. Sergi için, imparatorluğun farklı bölgelerindeki halk kıyafetlerini ayrıntılı biçimde tanıtan kapsamlı bir kitap hazırlandı: 'Elbise-i Osmaniyye'. Fotoğraflarla zenginleştirilen bu çalışma, Osmanlı'nın kendi kültürel çeşitliliğini bilimsel bir gözle belgelemesinin erken ve değerli bir örneğiydi.

Bu yıllar, Osman Hamdi'nin yalnızca bir bürokrat ya da yalnızca bir ressam değil, kültürel bir vizyon sahibi bir aydın olarak olgunlaştığı dönemdi. Avrupa'nın sergilerini, müzelerini ve eğitim kurumlarını yakından görmüş biri olarak, Osmanlı'nın da kendi kültürel mirasını derleyip toparlamasının, sergilemesinin ve gelecek kuşaklara aktarmasının gerektiğine inanıyordu.

1875'te, İstanbul'un Anadolu yakasındaki Kadıköy'ün ilk belediye başkanı (şehremini) oldu. Bir yıl kadar süren bu görevde, modern bir şehir yönetiminin ilk adımlarıyla uğraştı. Küçük ama simgesel bir görevdi bu: Osman Hamdi, hayatının her aşamasında yeni kurumların kuruluşunda yer alıyordu.

Resim çalışmaları da hiç durmadı. İstanbul'a yerleştikten sonra atölyesinde üretmeyi sürdürdü; figürlü kompozisyonlar, portreler ve Doğu yaşamından sahneler üzerinde çalıştı. Önündeki büyük görev — Osmanlı'nın ilk gerçek müzesini kurmak — artık çok yakındı.

11 Eylül 1881, Türkiye'de müzeciliğin gerçek anlamda doğduğu gün sayılabilir. O gün Osman Hamdi Bey, Müze-i Hümayun'un — yani İmparatorluk Müzesi'nin — müdürlüğüne atandı. Bu görev, hayatının en büyük eserini yaratacağı zemini ona sundu.

Müze-i Hümayun aslında yeni kurulmuş bir kurum değildi; daha önce Aya İrini Kilisesi'nde toplanan eski eserlerden oluşan bir koleksiyon vardı. Ancak bu koleksiyon dağınık, bakımsız ve bilimsel bir düzenden yoksundu. Osman Hamdi göreve geldiğinde, bu eski eser deposunu çağdaş bir müzeye dönüştürme işine girişti.

Kendinden önceki müdür, Alman kökenli Philipp Anton Dethier'di. Osman Hamdi, bir müzenin yabancı uzmanlar tarafından değil, Osmanlı'nın kendi yetiştirdiği bir kadro tarafından yönetilmesi gerektiğine inanıyordu. Bu, yalnızca bir idari değişiklik değil, kültürel bir bağımsızlık iddiasıydı: imparatorluk, kendi topraklarındaki mirasa kendi gözüyle bakacaktı.

İşe büyük bir enerjiyle koyuldu. Koleksiyonu bilimsel ölçütlere göre düzenledi, kataloglar hazırlattı, eserleri sınıflandırdı. Mevcut mekânın yetersiz olduğunu gördü ve yeni, modern bir müze binasının inşası için çalışmaya başladı. Aya İrini'deki dar alan, dünyanın dört bir yanından gelecek arkeologların ve ziyaretçilerin saygı duyacağı bir müzeye dönüşmeliydi.

Osman Hamdi için müze, yalnızca eski taşların saklandığı bir yer değildi. Müze, bir ulusun kendi geçmişiyle kurduğu ilişkinin somut ifadesiydi. Bu göreve atandığı gün, Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarındaki binlerce yıllık mirasın artık bir sahibi vardı.

Osman Hamdi Bey müzecilik ve devlet işleriyle dolu yıllarında bile fırçasını hiç bırakmadı. 1880'lerin başında ürettiği resimler, onun ressam kimliğinin en olgun çizgilerini taşır. Bu dönemde ortaya koyduğu yapıtlar, Batılı oryantalist ressamların Doğu'yu resmetme biçimine sessiz ama kararlı bir itirazdı.

1880 tarihli 'Kur'an Okuyan Genç Kız' (Genç Kadın Okurken) gibi tabloları, bu farkın en açık örnekleridir. Gérôme ve Boulanger gibi ustaların tablolarında Doğulu kadınlar çoğu zaman hareketsiz, edilgen ve seyirlik figürlerdi — bir hamamın ya da haremin egzotik dekoru içinde. Osman Hamdi ise kadını okurken, düşünürken, bir kitabın başında resmetti. Onun figürleri bakılan değil, bakan; seyredilen değil, düşünen insanlardı.

Resimlerindeki mekânlar da rastgele seçilmiş egzotik süslemeler değildi. Osman Hamdi, İstanbul'un ve Anadolu'nun camilerini, türbelerini, çini duvarlarını büyük bir titizlikle, neredeyse belgesel bir doğrulukla resmetti. Çinilerin desenleri, hat levhalarının yazıları, ahşap işçiliğinin ayrıntıları gerçek yapılardan alınmıştı. Tablolarına bakan biri, aynı zamanda Osmanlı mimarisinin bir kataloğunu da görüyordu.

Osman Hamdi'nin resimlerinde insan figürleri için çoğu zaman fotoğraflardan yararlandığı, hatta kendi yüzünü ve ailesinden kişileri model olarak kullandığı bilinir. Bu yöntem, ona figürlerin duruşunu ve ifadesini büyük bir hassasiyetle kurma imkânı verdi. Resimleri kurgusaldı, ama her ayrıntısı gerçeğe dayanıyordu.

Böylece Osman Hamdi, oryantalizmin tekniğini Paris'te öğrenmiş, ama onun bakış açısını kendi memleketinde tersine çevirmiş bir ressam oldu. Doğu, onun tuvallerinde Batı'nın merakla seyrettiği bir manzara değil; kendi tarihini, kitabını ve inancını taşıyan insanların yurduydu.

Osman Hamdi Bey, Osmanlı İmparatorluğu'nda güzel sanatlar eğitiminin kurumsallaşması gerektiğine inanıyordu. Kendisi Paris'te bir ressam olarak yetişmişti; ama memleketinde, resim, heykel ve mimarlık öğrenmek isteyen bir gencin gidebileceği gerçek bir akademi yoktu. Bu boşluğu kapatmak için harekete geçti.

1882'de kuruluş çalışmalarına başlanan Sanayi-i Nefise Mektebi, 2 Mart 1883'te resmen öğretime açıldı. Osman Hamdi, okulun hem kurucusu hem de ilk müdürü oldu. Bu kurum, bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi olarak yaşamaya devam ediyor; Türkiye'de modern sanat eğitiminin köküdür.

Okulun ilk binası, kurmakta olduğu müzenin hemen yanında, Çinili Köşk'ün yakınında yer alıyordu. Bu yakınlık simgesel bir anlam taşıyordu: geçmişin eserlerini koruyan müze ile geleceğin sanatçılarını yetiştirecek akademi yan yana duruyordu. Osman Hamdi için sanat, geçmişle gelecek arasında kurulan bir köprüydü.

Sanayi-i Nefise Mektebi'nde resim, heykel, mimarlık ve hakkâklık (gravür) gibi dallarda eğitim verildi. Osman Hamdi, eğitim kadrosuna hem yabancı hem Osmanlı uzmanları aldı; çağdaş Avrupa akademilerinin müfredatını örnek aldı. Modelden çalışma, perspektif, anatomi gibi dersler, Türk gençlerine ilk kez sistemli biçimde öğretildi.

Bu okul, ileride Türk resminin büyük isimlerini yetiştirecek olan kurumun çekirdeğiydi. Osman Hamdi, bir tek tablo değil, gelecek kuşakların binlerce tablosunu mümkün kılan bir kurum bırakıyordu ardında. Müzeci, ressam ve şimdi de bir eğitimci olarak, Osmanlı'nın kültürel kurumlarını tek tek inşa ediyordu.

19. yüzyıl, Osmanlı toprakları için bir arkeolojik yağma çağıydı. Avrupalı devletlerin gönderdiği kazı heyetleri, imparatorluğun dört bir yanında çalışıyor ve buldukları eserlerin çoğunu Londra, Paris, Berlin müzelerine taşıyordu. Bergama'nın ünlü Zeus Sunağı bu yıllarda Berlin'e götürülmüştü. Osmanlı'nın topraklarındaki binlerce yıllık miras, başka ülkelerin müzelerini dolduruyordu.

Osman Hamdi Bey, bu duruma son vermenin tek yolunun sağlam bir yasal çerçeve olduğunu biliyordu. Müze müdürü olarak en büyük mücadelelerinden birini eski eser kanunlarının yenilenmesi için verdi. Onun öncülüğünde hazırlanan yeni Asar-ı Atika Nizamnamesi, 1884'te yürürlüğe girdi.

Bu nizamname, Osmanlı tarihindeki en kapsamlı eski eser düzenlemesiydi. En önemli hükmü açıktı: imparatorluk topraklarında yapılan kazılardan çıkan eserler artık yurt dışına çıkarılamayacaktı. Bulunan her eser devletin, yani Müze-i Hümayun'un malıydı. Kazı izni almak isteyen yabancı heyetler bu kurala uymak zorundaydı.

Bu, yalnızca bir hukuk metni değil, bir egemenlik beyanıydı. Osman Hamdi, imparatorluğun kendi geçmişine sahip çıkma hakkını yasayla güvence altına alıyordu. Nizamname sayesinde, daha önce yurt dışına akan eserler artık İstanbul'daki müzede kalmaya başladı; müzenin koleksiyonu hızla zenginleşti.

Bu kanun, bugün Türkiye'deki kültür varlıklarının korunmasına ilişkin mevzuatın atasıdır. Osman Hamdi Bey, fırçasıyla resmettiği geçmişi, kalemiyle yazdığı bir kanunla da korudu. Onun en kalıcı eserlerinden biri, bir tuval değil, bir yasa metniydi.

1887 yılı, Osman Hamdi Bey'in arkeoloji kariyerinin doruk noktası oldu. O yıl, bugünkü Lübnan topraklarındaki Sayda'da (antik Sidon) önemli bir keşif yapıldığı haberi İstanbul'a ulaştı. Bir kuyu kazısı sırasında, yer altında oyulmuş kraliyet mezar odaları bulunmuştu. Osman Hamdi, gecikmeden Sayda'ya gitti ve kazıyı bizzat yönetti.

Mezar odalarından çıkan eserler, arkeoloji dünyasını sarstı. Yer altındaki nekropolde bir dizi muhteşem lahit duruyordu. Bunların arasında en görkemlisi, sonradan 'İskender Lahdi' adıyla ünlenecek olan mermer eserdi. Lahdin dört yüzü, Büyük İskender'in savaş ve av sahnelerini olağanüstü bir kabartma işçiliğiyle anlatıyordu. Aslında lahdin İskender'e değil, Sidon kralı Abdalonymos'a ait olduğu düşünülür; ama üzerindeki İskender figürü ona ismini verdi.

Lahit, antik dünyanın hayatta kalmış en etkileyici heykel eserlerinden biridir. Kabartmalardaki figürlerin canlılığı, atların hareketi, savaşçıların gerilimi ve hatta mermer üzerinde hâlâ izleri görülen boya kalıntıları, onu bir başyapıt yapıyordu.

Osman Hamdi için bu keşfin önemi ikiydi. Birincisi, eserin bilimsel değeri olağanüstüydü. İkincisi — ve belki daha da önemlisi — bu eserler artık yurt dışına gitmeyecekti. Birkaç yıl önce çıkardığı Asar-ı Atika Nizamnamesi sayesinde, Sayda'dan çıkan bütün lahitler İstanbul'a, kendi müzesine getirildi.

Lahitlerin Sayda'dan İstanbul'a taşınması başlı başına büyük bir lojistik operasyondu. Tonlarca ağırlığındaki mermer eserler, özel düzeneklerle çıkarıldı, gemilere yüklendi ve Boğaz'a getirildi. Osman Hamdi, bu kazıyla hem Osmanlı arkeolojisinin gücünü dünyaya gösterdi, hem de kuracağı müzeye onun en büyük hazinesini kazandırdı.

Sayda'dan getirilen lahitler, Osman Hamdi Bey'in yıllardır düşlediği projeyi zorunlu kıldı: bu olağanüstü eserlerin sergilenebileceği, gerçek anlamda modern bir müze binası. Mevcut Çinili Köşk artık bu hazineyi barındırmaya yetmiyordu.

Yeni müze binasının tasarımı, dönemin önemli mimarlarından Alexandre Vallaury'ye verildi. Vallaury, neoklasik üslupta görkemli bir yapı tasarladı. Binanın cephesi, ilham kaynağı olan eserlere — özellikle Sayda'dan gelen lahitlere, Ağlayan Kadınlar Lahdi gibi yapıtlara — açıkça gönderme yapıyordu. Müze, içinde barındırdığı eserlerin mimari bir yankısı gibiydi.

13 Haziran 1891'de, yeni müze binasının ilk bölümü ziyarete açıldı. İstanbul, artık Avrupa'nın büyük müzeleriyle aynı dilde konuşan bir kuruma kavuşmuştu. Müze zaman içinde genişledi; Osman Hamdi'nin müdürlüğü boyunca yeni kanatlar eklendi, koleksiyon büyüdü.

Müze yalnızca bir sergi salonu değildi. Osman Hamdi burada bilimsel bir kurum kurmuştu: kazılar düzenleniyor, eserler kataloglanıyor, yayınlar hazırlanıyordu. Müzenin yayımladığı kataloglar, dönemin uluslararası arkeoloji literatürüne katkı sunuyordu. İstanbul, Doğu Akdeniz arkeolojisinin merkezlerinden biri hâline gelmişti.

Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Türkiye'nin en köklü ve en zengin müzelerinden biridir. Sayda lahitleri, hâlâ ziyaretçileri büyüleyen baş eserleri arasındadır. Bu müze, Osman Hamdi Bey'in hayatının somut bir özetidir: bir ressamın, bir arkeoloğun ve bir devlet adamının ortak eseri. Onun bıraktığı en büyük miras, taştan ve mermerden yapılmış bu yapının kendisidir.

Yüzyılın dönümünde Osman Hamdi Bey, ressamlığının en güçlü ve en tartışmalı yapıtlarından birini ortaya koydu: 'Mihrap'. 1901 tarihli bu tablo, onun resimlerindeki sembolik derinliğin en açık örneğidir.

Tabloda, bir caminin mihrabının önüne yerleştirilmiş yüksek bir kürsünün üzerinde oturan genç bir kadın görülür. Mihrap, normalde imamın cemaate namaz kıldırdığı, Kâbe yönünü gösteren kutsal noktadır. Kadının ayaklarının dibine, yerlere savrulmuş büyük dinî kitaplar serilmiştir. Kadının elinde bir tütsü kabı, yüzünde düşünceli ve güçlü bir ifade vardır.

Resmin anlamı üzerine sanat tarihçileri uzun yıllardır tartışıyor. Kimileri tabloyu, geleneksel düzenin tersine çevrilmesi — bir kadının kutsal mekânın merkezine, otoritenin simgesel tahtına oturtulması — olarak okur. Kimileri için bu, bilginin ve kadının yüceltilmesidir. Kesin olan şu ki, Osman Hamdi burada yalnızca güzel bir sahne resmetmiyor; bir fikir, bir gerilim, bir soru ortaya atıyor.

Mihrap, Osman Hamdi'nin resimlerinin neden basit oryantalist tablolardan ayrıldığını gösterir. Onun yapıtları seyirlik dekorlar değil, üzerinde düşünülmesi gereken kompozisyonlardı. Çini desenlerinin, hat levhalarının ve mimari ayrıntıların kusursuz işçiliği, tablonun entelektüel yükünü taşıyan sağlam bir zemin oluşturur.

Bu dönemde Osman Hamdi, 'İki Müzisyen Kız', 'Kur'an Tilaveti' ve 'Arzuhalci' gibi yapıtlar da üretti. Hepsinde aynı yaklaşım vardır: titiz bir gerçekçilik, zengin bir mimari arka plan ve düşünen, eyleyen, varlığıyla mekânı dolduran insan figürleri. Osman Hamdi, fırçasıyla bir bakıma müzecilik yapıyordu — Doğu'nun mimarisini ve insanını tuvale kaydediyordu.

Osman Hamdi Bey, müzeci ve arkeolog kimliğiyle yalnızca Osmanlı sınırları içinde değil, uluslararası bilim dünyasında da saygın bir yer edindi. Avrupa ve Amerika'nın önde gelen üniversiteleri ve müzeleriyle ilişkiler kurdu.

1894'te Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Pennsylvania Üniversitesi ona fahri doktora unvanı verdi. Bu, Osman Hamdi'nin bilimsel çalışmalarının okyanus ötesinde de tanındığının bir göstergesiydi. Pennsylvania Üniversitesi'nin Mezopotamya'daki Nippur kazılarıyla kurduğu bağ üzerine, bu üniversitenin müzesine bir de tablo armağan etti — bir arkeolojik kazıyı konu alan resim, sanatçı kimliğiyle bilim insanı kimliğinin birleştiği özel bir yapıttı.

Osman Hamdi'nin döneminde Osmanlı topraklarında pek çok yabancı kazı heyeti çalışıyordu. Bergama'da Alman arkeolog Carl Humann'ın çalışmaları, bunların en bilinenlerindendi. Osman Hamdi, bu uzmanlarla hem işbirliği yaptı hem de Asar-ı Atika Nizamnamesi'nin uygulanması konusunda sıkı bir denetim sürdürdü. Yabancı bilim insanları kazı yapabilirdi, ama buldukları eserler artık ülkede kalacaktı.

Bu yıllarda Osman Hamdi'nin kardeşi Halil Edhem Bey de müzecilik alanında yetişiyordu. Halil Edhem, ileride ağabeyinin ardından müze müdürlüğünü devralacak ve onun kurduğu kurumu sürdürecekti. Müzecilik, bu ailede kuşaktan kuşağa aktarılan bir görev hâline gelmişti.

Osman Hamdi, kurduğu kurumların yalnızca bugün için değil, gelecek için de ayakta kalmasını istiyordu. Uluslararası ilişkiler, yetiştirdiği kadrolar ve kataloglarla yayılan bilimsel itibar, onun bıraktığı mirası kalıcı kılan unsurlardı.

1906'da Osman Hamdi Bey, bugün Türk resminin en ünlü tablosu sayılan yapıtını tamamladı: 'Kaplumbağa Terbiyecisi'. Ressam, 1907'de bu tablonun ikinci bir versiyonunu daha yaptı.

Tablo, eski bir Osmanlı kıyafeti içinde, sırtı dönük durarak yere bakan yaşlı bir adamı gösterir. Adamın ayaklarının dibinde, marul yaprakları arasında ağır ağır dolaşan kaplumbağalar vardır. Adam, elinde bir ney ve sırtında bir nakkare (küçük davul) ile bu yavaş hayvanları sözde 'terbiye etmektedir'. Sahne, eski ve loş bir mekânda, yüksek bir pencereden süzülen ışıkta geçer. Tablodaki figürün, Osman Hamdi'nin kendi yüzünü model alarak yaptığı, yani bir tür otoportre niteliği taşıdığı kabul edilir.

Resmin anlamı üzerine çok şey yazıldı. En yaygın yoruma göre 'Kaplumbağa Terbiyecisi', Osmanlı İmparatorluğu'nu modernleştirmeye, reform etmeye çalışan aydının durumunu anlatır: kaplumbağalar kadar yavaş ilerleyen, sabırla ama belki de boşuna terbiye edilmeye çalışılan bir topluma sabırlı bir yol gösterici. Bir başka okuma, sahnenin sabrın ve yavaşlığın kendisini yücelttiğini söyler. Tablo, kesin bir cevap vermez; tam da bu yüzden onlarca yıldır konuşulmaya devam eder.

'Kaplumbağa Terbiyecisi', teknik açıdan da bir başyapıttır. Kıyafetin dokusu, mekânın ışığı, hayvanların kabuklarındaki ayrıntı, duvardaki çini ve hat — her şey kusursuz bir gerçekçilikle resmedilmiştir. Osman Hamdi'nin Paris'te öğrendiği akademik teknik, burada en olgun hâline ulaşır.

Tablonun ünü 21. yüzyılda da sürdü. 2004 yılında düzenlenen bir müzayedede, o güne kadar bir Türk tablosuna ödenen en yüksek bedelle satıldı ve Suna ve İnan Kıraç Vakfı'nın koleksiyonuna katıldı. Bugün İstanbul'daki Pera Müzesi'nde sergileniyor ve sayısız ziyaretçi tarafından görülüyor. Yavaş yürüyen kaplumbağalar, bir ressamın memleketine baktığı sabırlı ve düşünceli bakışın simgesi olarak kaldı.

Osman Hamdi Bey, hayatının son yıllarında bile resim üretmeyi sürdürdü. 1908 tarihli 'Silah Taciri', bu geç döneminin dikkat çekici yapıtlarından biridir.

Tabloda, bir duvarın önüne yayılmış eski silahların — kılıçlar, hançerler, tüfekler, zırh parçaları — arasında oturan bir tüccar görülür. Sahne, Osman Hamdi'nin resimlerinde sık karşılaşılan bir kurgudur: zengin nesnelerle dolu, ayrıntılı bir mekân ve onun içinde düşünceli, sakin bir insan figürü. Silahlar burada yalnızca egzotik birer süs değil, neredeyse bir müze vitrini gibi sergilenmiş tarihsel nesnelerdir. Osman Hamdi'nin müzeci gözü, ressamın fırçasına da sinmiştir.

Osman Hamdi'nin yapıtlarının çoğu — 'Kaplumbağa Terbiyecisi', 'Mihrap', 'Silah Taciri', 'İki Müzisyen Kız', çeşitli 'Kur'an Okuyan' kompozisyonları — ortak bir dünya kurar. Bu dünyada mimari her zaman gerçek bir yapıdan alınmıştır; çiniler, hat levhaları, ahşap işçiliği belgesel bir titizlikle resmedilmiştir. İnsan figürleri ise asla edilgen değildir: okurlar, düşünürler, çalışırlar, bir nesneyle uğraşırlar.

Osman Hamdi ayrıca usta bir portre ressamıydı. Eşi Naile Hanım'ın portresi, oğlu Ethem için yaptığı resimler, aile bireylerini konu alan çalışmaları, onun yakın çevresine duyduğu sevgiyi ve gözlem gücünü gösterir. Bu portrelerde, büyük kompozisyonlarındaki kurgusallığın yerini sıcak ve doğrudan bir bakış alır.

Geç dönem yapıtları, Osman Hamdi'nin ressam olarak ne kadar tutarlı bir sanatçı olduğunu kanıtlar. Bir devlet adamı, bir müzeci, bir arkeolog ve bir eğitimci olarak geçen yoğun bir hayatın ortasında, fırçasını hiçbir zaman elinden bırakmadı. Resim, onun için bir yan uğraş değil, dünyaya bakışının bir parçasıydı.

Osman Hamdi Bey, 24 Şubat 1910'da İstanbul'da hayatını kaybetti. Altmış yedi yaşındaydı. Ardında, neredeyse tek başına kurduğu bir kültürel dünya bıraktı.

Hayatının son yıllarını, İstanbul'un Anadolu yakasındaki Gebze yakınlarında, Eskihisar köyündeki evinde geçirmeyi seviyordu. Boğaz'ın ve körfezin manzarasına bakan bu sakin yer, hem ressamın hem de yorgun bir devlet adamının huzur bulduğu bir sığınaktı. Eskihisar'a defnedildi; bugün buradaki evi bir müze olarak ziyaretçilere açıktır.

Geride bıraktığı miras saymakla bitmez. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ayaktaydı ve dünyanın en zengin antik koleksiyonlarından birine sahipti. Sanayi-i Nefise Mektebi, Türk sanatçılarını yetiştirmeye devam ediyordu. Asar-ı Atika Nizamnamesi, ülkenin kültürel mirasını koruyan bir kalkan olarak yürürlükteydi. Ve müzelerin duvarlarında, koleksiyonlarda Osman Hamdi'nin kendi tabloları asılıydı.

Kardeşi Halil Edhem Bey, müze müdürlüğünü devraldı ve ağabeyinin kurduğu kurumu büyük bir özveriyle sürdürdü. Osman Hamdi'nin başlattığı iş, böylece kesintiye uğramadan devam etti. Kurduğu kurumlar, onun ölümünden sonra da Türk kültür hayatının omurgasını oluşturmaya devam etti.

Osman Hamdi Bey, çok yönlü bir insandı: Avrupa'da yetişmiş bir ressam, Osmanlı'nın ilk modern arkeoloğu, bir müzeci, bir eğitimci, bir devlet adamı. Ama bütün bu kimlikleri tek bir tutku birleştiriyordu — geçmişe ve onu yaratan insana duyduğu derin saygı. Bir imparatorluğun çöküş yıllarında, o, yarına kalacak şeyler inşa etti: bir müze, bir akademi, bir kanun ve Türk resminin en güçlü yapıtları. Eskihisar'daki sade mezarında yatan adam, Türkiye'nin kendi geçmişine bakışını sonsuza dek değiştirdi.