Mimar Sinan

Mimar Sinan, yaklaşık 1489 yılında, Kayseri'nin kuzeydoğusundaki Ağırnas köyünde dünyaya geldi. Doğum tarihi kesin değildir; tarihçiler 1488 ile 1490 arasında bir yılı kabul eder. Ağırnas, Erciyes Dağı'nın eteklerinde, volkanik tüf kayalarından oyulmuş evleri, yeraltı şehirleri ve taş ocaklarıyla tanınan bir Kapadokya köyüydü. Sinan'ın hayatı boyunca taşla kuracağı o derin ilişki, daha çocukken bu köyün yumuşak ama dayanıklı tüf kayalarının arasında başladı.

Ailesi, taş ve ağaç işiyle uğraşan, dülgerlik ve duvarcılık bilen bir zanaatkâr aileydi. Sinan'ın kökeni üzerine tartışmalar vardır; kaynaklar onun Kapadokya'nın yerli Hıristiyan halkından — Rum ya da Ermeni asıllı — bir aileden geldiğini söyler. O dönemde Ağırnas, farklı dilleri ve inançları yan yana yaşatan, Anadolu'nun o eski karma dokusunu taşıyan bir yerleşimdi.

Çocukluğu hakkında çok az şey bilinir. Ama ileride kendi hayatını anlattıracağı Tezkiretü'l-Bünyan'da, gençlik yıllarına dair izler bırakmıştır. Köyün taş ocakları, oyma evleri, kemerli ahırları ve doğal mağaraları, küçük Sinan için ilk mimarlık dersleriydi. Taşın nasıl kesildiğini, nasıl oyulduğunu, hangi taşın yük taşıdığını köyün ustalarını izleyerek öğrendi.

Çocuk Sinan, henüz okuma yazma bilmeden, bir köy çocuğunun gözüyle baktığı bu taş dünyasının içinde büyüdü. Hayatının ilerleyen yıllarında bir imparatorluğun en görkemli yapılarını tasarlayacak olan zihnin temelleri, Erciyes'in gölgesinde, Ağırnas'ın taş ocaklarında atılıyordu. Köyünden ayrıldıktan sonra bile Sinan'ın Ağırnas'la bağı kopmadı; baş mimar olduğunda köyüne bir su yolu yaptırdı ve akrabalarının İstanbul'a getirilmesini sağladı.

Sinan'ın hayatının yönünü değiştiren olay, devşirme sistemiydi. Osmanlı Devleti, belirli aralıklarla Rumeli ve Anadolu'nun Hıristiyan köylerinden seçilmiş gençleri toplar, onları İslam'a göre yetiştirip devletin asker ve yönetici sınıfına katardı. Yaklaşık 1512 yılında, II. Bayezid ya da hemen ardından Yavuz Sultan Selim döneminde, devşirme memurları Kayseri yöresine geldiğinde, yirmi üç yaşlarındaki Sinan da bu seçilenler arasındaydı.

Devşirilen gençler için bu, doğdukları köyden, ailelerinden ve eski kimliklerinden kopuş demekti. Sinan, Ağırnas'tan ayrılıp uzun bir yolculukla İstanbul'a getirildi. Burada İslam'a girdi ve 'Sinan' adını aldı. Çocukluğunda öğrendiği dil, gelenek ve inanç artık geride kalmıştı; önünde yepyeni bir hayat — sıkı bir eğitim, disiplin ve yükselme imkânıyla dolu bir hayat — açılıyordu.

Devşirme sistemi acımasız bir kopuş olsa da, yetenekli olanlar için olağanüstü bir fırsat kapısıydı. Bu sistemden geçenler arasında sadrazamlar, beylerbeyiler, komutanlar çıkmıştı. Sinan da bu yolun en parlak örneklerinden biri olacaktı; ama onun yükselişi kılıçla değil, gönyeyle ve çekiçle gerçekleşecekti.

İstanbul, Sinan'ı tüf kayalardan oyma bir köyden alıp dünyanın en büyük başkentlerinden birine taşımıştı. Ayasofya'nın devasa kubbesi, surlar, sarnıçlar, eski Bizans yapıları ve yükselmekte olan Osmanlı camileri, genç Sinan'ın gözleri önündeydi. Ağırnas'ta taşı tanıyan çocuk, şimdi taşın bir imparatorluk ölçeğinde ne yapabileceğini görüyordu. Bu manzara, içindeki mimarın uyanışının ilk kıvılcımıydı.

İstanbul'a getirilen devşirme gençleri, doğrudan askere alınmaz; önce Acemi Oğlanlar Ocağı'nda uzun bir eğitimden geçirilirdi. Sinan da bu ocağa verildi. Burada Türkçe öğrendi, İslam'ın esaslarını belledi, askerî disipline alıştı; bir yandan da bedenen güçlenmesi için Anadolu ve Rumeli'deki köylerde, çiftliklerde çalıştırıldı.

Acemi Ocağı'nda yetenekli gençler, eğilimlerine göre çeşitli sınıflara ayrılırdı. Sinan'ın elinin marifeti kısa sürede dikkat çekti. Ağırnas'tan getirdiği o doğuştan beceri — ahşabı, taşı, ölçüyü tanıma yeteneği — onu marangozluğa, dülgerliğe yöneltti. Tezkire'sinde anlattığına göre, bu yıllarda bir dülger çırağı gibi yetişti; rende, keser, gönye ve çekiçle arası iyiydi.

Marangozluk, Sinan için sıradan bir zanaat değil, mimarlığa açılan kapıydı. Ahşap bir yapının nasıl kurulduğunu, yükün nasıl dağıldığını, bir kemerin nasıl ayakta durduğunu eliyle, gözüyle öğrendi. Bu dönemde edindiği pratik bilgi, ileride en cüretkâr kubbeleri tasarlarken ona güven verecekti; çünkü o, kâğıt üstünde değil, malzemenin gerçeğiyle düşünen bir mimardı.

Sinan kendi anlatımında, bu çıraklık yıllarını alçakgönüllülükle anar. O, bir gün baş mimar olacağını bilmeden, önüne çıkan her işi öğrenmeye çalışan genç bir devşirmeydi. Ama bu yıllarda biriktirdiği el bilgisi, onu sıradan bir mimardan ayıracaktı: Sinan hem tasarlayan hem de yapının her taşının nasıl konacağını bilen bir ustaydı. Acemi Ocağı'nın tozlu atölyeleri, geleceğin başmimarının ilk tezgâhıydı.

Acemi Ocağı'ndaki eğitimini tamamlayan Sinan, Yeniçeri Ocağı'na alındı. Artık padişahın daimi ordusunun bir neferiydi. Kanuni Sultan Süleyman'ın tahta çıkışının ardından başlayan büyük seferler çağında, Sinan da ordunun içinde Avrupa'dan Asya'ya, Tuna boylarından Bağdat'a uzanan yollarda yürüdü.

1521'de Belgrad Seferi'ne, 1522'de Rodos Kuşatması'na katıldığı kabul edilir. 1526'daki Mohaç Meydan Muharebesi'nde ordunun içindeydi; bu sefer sırasında gösterdiği beceri, onu yaya saflardan süvari sınıfına, oradan da daha üst rütbelere taşıdı. Sinan, Yeniçeri Ocağı içinde adım adım yükseldi; atlı sekban, sonra yayabaşı ve nihayet zenberekçibaşı oldu.

Sinan için bu seferler yalnızca savaş değil, dünyayı gezen bir mimarlık okuluydu. Ordunun konakladığı her şehirde — Belgrad'da, Budin'de, Tebriz'de, Bağdat'ta, Halep'te, Şam'da — farklı mimari gelenekleri, farklı kubbeleri, kemerleri ve yapı tekniklerini gözledi. Bizans, Selçuklu, Memlûk, İran mimarisini kendi gözleriyle gördü; bir mimarın ancak yıllar süren bir araştırmayla edinebileceği görsel hazineyi, sefer yollarında biriktirdi.

Kilometrelerce yolda yürürken, ordunun ihtiyaçlarını da öğrendi: bir nehir nasıl geçilir, bir kale nasıl kuşatılır, bir köprü nasıl hızla kurulur. Henüz baş mimar değildi; ama Yeniçeri Sinan, dünyayı dolaşan, gözleyen, ölçen ve aklında biriktiren bir mühendis adayıydı. Ordunun içindeki bu yıllar, onun mimari dehasının görünmeyen, sessiz hazırlık dönemiydi.

Sinan'ın mühendislik dehasını ilk kez parlak biçimde gösterdiği yer savaş alanı oldu. 1533-1536 yılları arasındaki İran-Irak Seferi sırasında Osmanlı ordusu, Van Gölü kıyısına ulaştığında bir sorunla karşılaştı: gölün karşı kıyısındaki düşman mevzilerine ulaşmak ve keşif yapmak için gemilere ihtiyaç vardı, ama bölgede uygun tekne yoktu.

Komutanlar bu işi yapabilecek birini ararken Sinan öne çıktı. Kısa sürede, eldeki malzemeyle Van Gölü'nde yüzecek üç kadırga inşa etti. Bu gemileri donatıp toplarla teçhiz etti, suya indirdi ve gölde keşif ve harekât yapılmasını sağladı. Dağların ortasında, denizden uzak bir gölde donanma kurmak, sıradan bir marangozun değil, gerçek bir mühendisin işiydi.

Bu başarı, Sinan'ın adını ordu içinde duyurdu. Artık o, yalnızca cesur bir yeniçeri değil, çözüm üreten, imkânsız görüneni mümkün kılan bir teknik akıldı. Komutanlar, zor mühendislik işleri çıktığında onu hatırlamaya başladılar. Van Gölü'ndeki kadırgalar, Sinan'ın askerlikten mimarlığa geçişinin ilk büyük basamağıydı.

Sinan bu seferde ayrıca yol, geçit ve istihkâm işlerinde de görev aldı. Ordunun karşılaştığı her fiziksel engel — aşılması gereken bir nehir, kurulması gereken bir köprü, sağlamlaştırılması gereken bir mevzi — onun için bir mühendislik problemiydi ve o, bu problemleri çözmekte giderek ustalaşıyordu. İran seferinin dağlık, çetin coğrafyası, geleceğin baş mimarına en zorlu mühendislik dersini vermişti.

Sinan'ın kaderini kesin biçimde belirleyen olay, 1538'deki Boğdan (Karaboğdan) Seferi sırasında yaşandı. Osmanlı ordusu, bugünkü Moldova topraklarında ilerlerken, Prut Nehri'nin önünde durdu. Nehir derindi, akıntılıydı ve ordunun toplarıyla, ağırlıklarıyla karşıya geçmesi gerekiyordu. Komutanlar çaresizdi; bu engel orduyu günlerce oyalayabilirdi.

Sadrazam Lütfi Paşa, daha önce de Sinan'ın yeteneğini bildiği için bu işi ona havale etti. Sinan, emrindeki ustalar ve askerlerle birlikte, Prut Nehri üzerine sağlam bir köprüyü olağanüstü kısa bir sürede — kaynakların aktardığına göre yalnızca on üç günde — kurdu. Bütün ordu, topları ve ağırlıklarıyla bu köprüden güvenle geçti. Bu başarı, ordu içinde büyük yankı uyandırdı.

Prut Köprüsü, Sinan'ın adını padişahın huzuruna kadar taşıdı. Tam o sırada Hassa Başmimarı Acem Ali (Alâeddin) vefat etmişti ve bu en yüksek mimarlık makamı boştu. Lütfi Paşa'nın da desteğiyle, Sinan 1538 yılında Hassa Başmimarlığı'na — 'Mimarbaşı', yani imparatorluğun bütün resmî yapı işlerinin sorumlusu — atandı. O sırada yaklaşık elli yaşındaydı.

Bu atama, dünya mimarlık tarihinin dönüm noktalarından biriydi. Yarım yüzyıl boyunca askerlik yapmış, seferlerde köprü ve gemi inşa etmiş bir adam, hayatının ikinci yarısında dünyanın en büyük mimarlarından biri olacaktı. Sinan, bu makamda yaklaşık elli yıl kalacak; üç padişaha — Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murad'a — hizmet edecek ve bir imparatorluğun yüzünü taşa kazıyacaktı.

Başmimarlığa atanan Sinan, hemen büyük camilere girişmedi. İlk yılları, devletin ihtiyaç duyduğu çeşitli yapılarla — medreseler, imaretler, küçük camiler, türbeler — geçti. Bu dönem, onun yeni makamında ustalaşma, ekibini kurma ve klasik Osmanlı mimarisinin kendi dilini arama yıllarıydı.

İlk önemli işlerinden biri, Kanuni'nin eşi Hürrem Sultan adına yaptığı Haseki Külliyesi oldu. Cami, medrese, sıbyan mektebi, imaret ve darüşşifadan oluşan bu külliye, Sinan'ın bir yapı topluluğunu bir bütün olarak tasarlama yeteneğinin ilk örneklerindendi. Osmanlı külliyesi yalnızca bir ibadet yeri değil, eğitim, sağlık ve sosyal yardımı bir araya getiren bir kent merkeziydi; Sinan bu anlayışı en yetkin biçimde uygulayacak mimardı.

1543-1548 yılları arasında Üsküdar'da, yine Kanuni'nin kızı Mihrimah Sultan adına İskele Camii'ni — bugün İskele ya da Mihrimah Sultan Camii olarak bilinen yapıyı — inşa etti. Deniz kıyısındaki bu cami, geniş saçaklı son cemaat yeri ve dengeli kütlesiyle, Sinan'ın mekânı çevreyle ilişkilendirme ustalığının erken bir kanıtıydı.

Bu yıllarda Sinan, Hassa Mimarlar Ocağı'nı da güçlü bir kuruma dönüştürdü. Emrinde taş ustaları, dülgerler, kurşuncular, nakkaşlar, su yolcuları çalışıyordu; imparatorluğun dört bir yanındaki yapı işleri bu ocaktan yönetiliyordu. Sinan yalnızca bir tasarımcı değil, aynı zamanda büyük bir örgütleyici, bir yapı sanayisinin başıydı. Bu sağlam zemin üzerinde, artık çıraklık eserini verme zamanı gelmişti.

Kanuni Sultan Süleyman'ın çok sevdiği oğlu Şehzade Mehmed, 1543'te genç yaşta vefat edince, padişah onun anısına İstanbul'un göbeğinde büyük bir cami yaptırmaya karar verdi. Bu işi Mimar Sinan'a verdi. Şehzade Camii, 1543'te başlandı ve 1548'de tamamlandı. Sinan, kendi mimarlık hayatını çıraklık, kalfalık ve ustalık diye üçe ayırdığında, Şehzade Camii için 'çıraklık eserim' diyecekti.

Şehzade Camii, mimarlık tarihinde önemli bir yenilik taşır. Sinan burada, merkezî bir büyük kubbeyi dört yandan dört yarım kubbeyle destekleyen, tam simetrik bir plan kurdu. Bu, hem boyuna hem enine eksende simetrik olan, dünyadaki ilk bilinen örneklerden biriydi. Caminin iç mekânı, dört bir yandan birbirini dengeleyen kubbelerle, merkezde toplanan dengeli ve aydınlık bir hacim oluşturuyordu.

Sinan'ın 'çıraklık' demesi, eserin kusurlu olduğu anlamına gelmez; tam tersine, Şehzade görkemli ve olgun bir yapıdır. Onun bu sözle anlatmak istediği, henüz arayış içinde olduğu, kendi mimari problemini — kubbeyi mekânda nasıl en saf biçimde kuracağını — bu yapıda denediğiydi. Dört yarım kubbeli çözüm güçlüydü, ama Sinan onu mekânı bölen bir unsur olarak gördü; sonraki eserlerinde bu bölünmeyi aşmanın yollarını arayacaktı.

Şehzade Camii'nin yanına Sinan bir de Şehzade Mehmed için zarif bir türbe yaptı; çini süslemeleriyle bezeli bu türbe, Osmanlı türbe mimarisinin seçkin örneklerindendir. Çıraklık eseri tamamlandığında Sinan altmışına yaklaşmıştı; ama önündeki en büyük işler henüz başlamamıştı bile. Çırak, artık kalfalığa hazırdı.

1550 yılında Sinan, hayatının en iddialı işine başladı: Kanuni Sultan Süleyman adına, İstanbul'un üçüncü tepesinde, Haliç'e hâkim bir noktada yükselecek Süleymaniye Camii ve Külliyesi. Bu, yalnızca bir cami değil, bir imparatorluğun gücünü, zenginliğini ve düzenini taşa döken bir kent parçasıydı.

Süleymaniye Külliyesi yalnızca camiden ibaret değildi. Çevresinde dört medrese, bir tıp medresesi (darüttıp), bir darüşşifa (hastane), imaret (aşevi), kervansaray, hamam, sıbyan mektebi, dükkânlar ve Kanuni ile Hürrem Sultan'ın türbeleri yer alıyordu. Sinan bu devasa topluluğu, eğimli bir araziye, birbiriyle uyumlu teraslar hâlinde yerleştirdi. Bu, bir mimardan çok bir şehir plancısının işiydi.

İnşaatın ölçeği çağının imkânlarını zorluyordu. İmparatorluğun dört bir yanından — Mısır'dan, Anadolu'dan, eski Bizans yapılarından — taş, mermer ve sütun getirildi. Binlerce işçi, usta, taşçı ve nakkaş çalıştı. Sinan, bu büyük şantiyeyi titiz kayıtlarla, bütçeyle ve düzenli bir iş bölümüyle yönetti; harcamaların hesabı tutuldu, malzeme akışı planlandı. Süleymaniye'nin inşa defterleri, Osmanlı'nın yapı örgütlenmesinin de bir belgesidir.

Sinan, Süleymaniye'de Şehzade Camii'nde denediği problemi yeni baştan ele aldı. Bu kez büyük kubbeyi yalnızca iki yarım kubbeyle — boyuna eksende — destekledi, böylece mekânın enine genişlemesini ve daha bütünlüklü bir iç hacim elde etmeyi amaçladı. Ayasofya'nın gölgesinde, ona hem saygı gösteren hem de onunla yarışan bir yapı kuruyordu. Temeller atıldığında, İstanbul'un silüetini yüzyıllarca belirleyecek bir abide doğuyordu.

1557 yılında, yedi yıl süren çalışmanın ardından Süleymaniye Camii ibadete açıldı. Sinan, mimarlık hayatının üç dönemini anlatırken Süleymaniye için 'kalfalık eserim' diyecekti. Bu söz, eserin değerini küçültmek için değil, kendi gelişiminin orta basamağını işaret etmek içindi: Süleymaniye, çırağın artık usta olmaya yaklaştığı yapıydı.

Süleymaniye'nin büyük kubbesi yaklaşık 53 metre yüksekliğe ulaşır ve çapı 27 metreye yakındır. Sinan, kubbenin yükünü dört büyük fil ayağına ve boyuna eksendeki iki yarım kubbeye dağıttı; yanlara ise revaklı, çok kubbeli galeriler ekledi. İç mekân, üst sıra pencerelerden süzülen ışıkla dolar; Sinan, kandil islerini toplamak ve mürekkep yapımında kullanmak için akıllı bir havalandırma düzeni bile kurmuştu. Akustiği, ışığı, oranları hepsi hesaplıydı.

Dört minare de anlamlıydı: Süleymaniye, İstanbul'un fethinden sonra tahta çıkan dördüncü padişahın camisi olduğu için dört minare; bu minarelerdeki toplam on şerefe ise Kanuni'nin onuncu Osmanlı padişahı oluşunu anlatıyordu. Sinan'ın mimarisi, taşıyla konuşan bir anlam dünyasıydı.

Süleymaniye, hem Ayasofya'ya bir saygı duruşu hem de Osmanlı'nın kendi mimari dilinin bir zaferiydi. Bizans'ın o eski büyük kubbesinin karşısına, Sinan dengeli, aydınlık, ferah bir Osmanlı kütlesi koymuştu. Cami tamamlandığında Sinan yetmişine yaklaşmıştı. Çıraklık ve kalfalık eserlerini vermişti; geriye, hayatının sonuna doğru, bütün ustalığını taçlandıracak tek bir eser kalıyordu.

Sinan'ın dehası yalnızca camilerle sınırlı değildi. Onun en büyük başarılarından biri, İstanbul'un susuzluğunu çözen Kırkçeşme Su Tesisleri'dir. Hızla büyüyen başkent, içme suyu sıkıntısı çekiyordu. Kanuni Sultan Süleyman, bu sorunun çözümünü Sinan'a havale etti. Sinan, Belgrad Ormanları'ndaki dere ve kaynakların suyunu toplayıp uzun bir su yolu sistemiyle şehre taşıyacak devasa bir mühendislik projesi tasarladı.

Bu sistemin en görkemli parçası Mağlova Su Kemeri'ydi. Alibey Deresi vadisinin üzerinden suyu geçirmek için Sinan, iki katlı, sivri kemerli, yaklaşık 257 metre uzunluğunda muhteşem bir kemer inşa etti. 'Muallakkemer' de denen bu yapı, hem kemerlerin oranlarındaki zarafet hem de mühendislik gücüyle bir su mimarisi şaheseridir. Kemerin ayakları, taşkın sularının basıncına dayanacak biçimde, akıntıyı yararak hesaplanmıştı.

Mağlova'nın inşası kolay olmadı. Yapımı 1554'te başlamış, 1562 dolaylarında tamamlanmıştı; ama anlatıldığına göre olağanüstü bir sel ya da fırtına kemere büyük zarar verdi. Sinan, yıkılan kısmı yeniden inşa etti ve kemeri daha da dayanıklı hâle getirdi. Kırkçeşme sisteminin tümü 1563 yılında tamamlandığında, İstanbul'un çeşmelerinden temiz su akmaya başlamıştı.

Bu su yolları, Sinan'ın bir mühendis olarak büyüklüğünü gösterir. Bir kemerin estetiği ile bir vadinin hidrolojisini, suyun eğimini, debisini ve basıncını aynı anda düşünebilen bir akıldı o. Mağlova Su Kemeri, yüzyıllar boyunca İstanbul'a su taşımaya devam etti ve bugün hâlâ ayakta durarak Sinan'ın hesaplarının ne kadar sağlam olduğunu kanıtlıyor.

Süleymaniye gibi bir abideyi tamamlayan Sinan, sonraki yıllarda daha küçük ölçekli ama mimari fikir bakımından son derece cüretkâr camiler inşa etti. Bunların ikisi, onun zekâsının inceliğini gösterir: Edirnekapı'daki Mihrimah Sultan Camii ve Tahtakale'deki Rüstem Paşa Camii.

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, İstanbul'un en yüksek tepelerinden birinde, Kanuni'nin kızı Mihrimah Sultan adına yaklaşık 1565'te tamamlandı. Sinan burada tek kubbeli, kübik bir kütle kurdu; ama asıl ustalığı duvarlarda gösterdi. Kubbeyi taşıyan duvarları neredeyse bir ışık perdesine dönüştürdü; çok sayıda pencereyle deldi. Cami içeride bir aydınlık kutusu gibidir; gün ışığı her yönden içeri dolar. Sinan, taşıyıcı kütleyi en aza indirip mekânı ışıkla doldurmanın yolunu bulmuştu.

Rüstem Paşa Camii ise bambaşka bir güzelliğin yapısıdır. Sadrazam Rüstem Paşa'nın anısına, dul eşi Mihrimah Sultan'ın gözetiminde, 1561-1563 dolaylarında inşa edildi. Sinan, camiyi kalabalık bir ticaret bölgesinde, dükkânların üzerinde yükselen bir teras üstüne kurdu. Ama bu caminin asıl ünü, iç ve dış yüzeylerini kaplayan eşsiz İznik çinilerinden gelir. Lale, karanfil, sümbül ve nar çiçeği desenli binlerce çini, camiyi bir çiçek bahçesine çevirir; Osmanlı çini sanatının en zengin örneklerinden biridir.

Bu iki cami, Sinan'ın yalnızca büyük kubbeleri değil, mimari problemleri çözmedeki ustalığını gösterir. Birinde ışığı, diğerinde rengi ve süslemeyi başrole çıkarmıştı. Sinan, her yapıyı bağlamına, sahibine ve bulunduğu yere göre yeniden düşünen bir mimardı; tek bir formülü değil, sınırsız bir mimari dili vardı.

Sinan'ın eseri, ünlü camilerden çok daha geniştir. Ona atfedilen yapılar — kendi anlattığı Tezkiretü'l-Ebniye listesine göre — yaklaşık 477 adettir: yüzlerce cami ve mescit, onlarca medrese, darüşşifa, imaret, kervansaray, hamam, köprü, su kemeri, saray ve türbe. Sinan, bir imparatorluğun fiziksel yüzünü tek başına biçimlendiren bir mimarlık ocağının başıydı.

Köprüleri de en az camileri kadar etkileyiciydi. Büyükçekmece'de, İstanbul'un batı kapısında, göl ağzının üzerinden geçen Kanuni Sultan Süleyman Köprüsü'nü 1567 dolaylarında tamamladı. Dört bölümlü, sırtı kademeli bu uzun taş köprü, hem yüzlerce metrelik açıklığı aşan bir mühendislik eseri hem de oranlarındaki zarafetle bir sanat yapıtıdır. Sinan ayrıca Bosna'da, Drina Nehri üzerindeki Sokollu Mehmed Paşa (Vişegrad) Köprüsü'nü de tasarladı; bu köprü de bugün UNESCO Dünya Mirası'dır.

Sinan'ın yapıları İstanbul ve Edirne'yle sınırlı kalmadı. Osmanlı coğrafyasının dört bir yanına — Şam'a, Mekke'ye, Sofya'ya, Bosna'ya, Anadolu'nun pek çok şehrine — onun ve ocağının imzasını taşıyan yapılar yayıldı. Kadırga'daki Sokollu Mehmed Paşa Camii, Tophane'deki Kılıç Ali Paşa Külliyesi, Üsküdar'daki Atik Valide Külliyesi onun olgunluk döneminin seçkin eserlerindendir.

Sinan, her bir yapıyı bağımsız bir sorun olarak ele aldı; küçük bir mahalle mescidini de, devasa bir selâtin camisini de aynı titizlikle düşündü. Bütün bu eserler bir araya geldiğinde, ortaya tek bir mimarın imzasını taşıyan bir 'imparatorluk üslubu' çıktı. Klasik Osmanlı mimarisi denen şey, büyük ölçüde Sinan'ın yarım yüzyıllık emeğinin adıdır.

1568 yılında, Sinan seksen yaşını çoktan geçmişken, hayatının en büyük düşüne girişti. Sultan II. Selim, Osmanlı'nın ilk başkenti Edirne'de görkemli bir cami yaptırmak istedi ve bu işi yine Sinan'a verdi. Selimiye Camii, Edirne'nin en yüksek tepesinde, şehrin her yerinden görülecek bir noktada yükselecekti.

Sinan, bütün mimarlık hayatı boyunca tek bir soruyla uğraşmıştı: Kubbeyi mekânda nasıl en saf, en bütünlüklü, en hâkim biçimde kurabilirim? Şehzade'de dört yarım kubbeyle, Süleymaniye'de iki yarım kubbeyle denemiş; her seferinde kubbenin mekânı bölmesinden rahatsız olmuştu. Selimiye'de bu sorunu kökünden çözmeye karar verdi: tek, kesintisiz, bütün mekâna hâkim bir büyük kubbe.

Sinan, kubbeyi sekiz büyük ayak üzerine oturttu. Bu sekizgen taşıyıcı sistem, kubbenin yükünü zarif biçimde yere indiriyor, ama mekânı bölmüyordu. İçeri giren bir insan, başının üzerinde tek ve bütün bir kubbe görür; mekân parçalanmamış, tek bir nefes hâlinde açılmıştır. Sinan, ömrü boyunca aradığı o saf merkezî mekânı sonunda bulmuştu.

Sinan'ın iddiası büyüktü. Tezkire'sinde, Hıristiyan mimarların Ayasofya'nınki kadar büyük bir kubbe yapılamayacağını söylediklerini, kendisinin ise Selimiye'nin kubbesini Ayasofya'nınkinden daha büyük ve daha yüksek yaparak bu iddiayı çürüttüğünü anlatır. Seksenli yaşlarında bir usta, hayatının bütün bilgisini, bütün cüretini tek bir kubbede toplamaya hazırlanıyordu. Edirne'nin tepesinde, bir mimarlık efsanesi yükselmeye başlıyordu.

1574-1575 yıllarında, altı yıl süren çalışmanın ardından Edirne Selimiye Camii tamamlandı. Sinan, mimarlık hayatının üç dönemini sayarken, Selimiye için kesin ve gururlu bir söz söyledi: 'Ustalık eserimdir.' Doksanına yaklaşan usta, hayatının zirvesine ulaşmıştı.

Selimiye'nin kubbesi yaklaşık 31,5 metre çapındadır ve zeminden yaklaşık 43 metre yükselir; Sinan'ın kendi ifadesiyle, Ayasofya'nın kubbesiyle yarışan, hatta onu aşan bir genişlik ve yüksekliktedir. Kubbe sekizgen bir taşıyıcı kafes üzerine oturur; bu sistem sayesinde iç mekân, fil ayaklarıyla bölünmeden, tek bir aydınlık hacim olarak açılır. İçeri giren herkes, başının üstündeki o muazzam kubbeyi bir bütün olarak algılar.

Caminin dört minaresi, her biri yaklaşık 70 metreyle Osmanlı'nın en ince ve en yüksek minareleri arasındadır; her birinde üç ayrı şerefeye çıkan üç ayrı merdiven bulunur — bu, Sinan'ın bir mühendislik şakası gibi ustalık gösterisidir. İç mekânda müezzin mahfili, mihrabın çinileri, mermer işçiliği ve ışığın kubbeden aşağı süzülüşü, hepsi tek bir uyum içinde düşünülmüştür. Selimiye, 2011'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Selimiye, Sinan'ın bütün ömrünün cevabıdır. Ağırnas'ın taş ocaklarından başlayan, seferlerde köprü kuran, Şehzade'de ve Süleymaniye'de kubbeyle boğuşan bir hayatın varış noktasıdır. Sinan burada, mimarinin en eski sorusuna — gökyüzünü taşla nasıl tutarsın — en saf cevabı vermişti. Doksanına gelmiş bir devşirme çocuğu, bir imparatorluğa ve bütün insanlığa, taşın nasıl uçabileceğini göstermişti.

Ömrünün son yıllarında, doksanını çoktan geçmiş olan Sinan, hayatını ve eserlerini geleceğe bırakmak istedi. Yakın dostu, şair Sâî Mustafa Çelebi'ye hayat hikâyesini anlattırdı; bu anlatımdan Tezkiretü'l-Bünyan ('Yapılar Kitabı') ve Tezkiretü'l-Ebniye ('Binalar Kitabı') gibi eserler doğdu. Bu metinler, Sinan'ın çocukluğundan, devşirilişinden, askerlik yıllarından ve mimarlık dönemlerinden söz eden, kendi ağzından bir hayat hikâyesidir.

Bu eserlerde Sinan, mimarlık hayatını çıraklık, kalfalık ve ustalık diye üçe ayırdı; Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camilerini bu üç dönemin abideleri olarak gösterdi. Yaptığı yüzlerce yapının bir dökümünü verdi. Tezkire, hem bir sanatçının kendi gelişimini bu kadar açık biçimde anlatması bakımından nadir bir belge, hem de Osmanlı yapı tarihinin paha biçilmez bir kaynağıdır.

Mimar Sinan, 17 Nisan 1588'de İstanbul'da vefat etti; yaklaşık yüz yaşındaydı. Üç padişaha hizmet etmiş, yarım yüzyıl boyunca bir imparatorluğun yüzünü taşa kazımıştı. Naaşı, kendi başyapıtı Süleymaniye Külliyesi'nin hemen kuzeyinde, kendi tasarladığı sade bir türbeye defnedildi. Bütün ömrünü padişahlar ve paşalar için görkemli yapılar inşa etmeye adamış usta, kendisi için yalnızca alçakgönüllü, küçük bir türbe yapmıştı.

Sinan öldüğünde geride bıraktığı şey, bir yapılar listesinden çok daha fazlasıydı. O, mimariye yeni bir dil kazandırmış; kubbeyi, ışığı, mekânı ve oranı bir düşünce hâline getirmişti. Yetiştirdiği mimarlar ocağı, onun üslubunu kuşaklar boyu sürdürdü; Sultanahmet Camii'nden Hindistan'daki Tac Mahal'e kadar uzanan bir etki çizgisi onun adına bağlanır. Ağırnas'ın taş çocuğu, bir imparatorluğun silüetini ve dünya mimarlık tarihini sonsuza dek değiştirmişti.